پژوهش های ایران شناسی

چکیده از دیوان عنصری، ملک الشعرای دربار محمود غزنوی، تا کنون دو تصحیح منتشر شده است، ولی به سبب آنکه نسخه‌های دیوان او نسخه‌های معتبری نیستند، در این دو تصحیح دیوان او هم ناگزیر اشتباهاتی راه یافته است. در این جستار به بررسی و تصحیح بیت­هایی از دیوان او پرداخته می­شود که در چاپ­های یحیی قریب و محمد دبیرسیاقی به نادرست تصحیح شده­اند. اساس کار استفاده از همان دستنویس­هایی است که این دو مصحح از آنها در تصحیح خود بهره برده­اند و گذشته از آنها، دستنویسی دیگر نیز که از دستنویس­های مورد استفادة این دو مصحح کهن­تر است، برای رسیدن به صورت درست بیت به کار خواهد رفت. بیشتر اصلاحات بر اساس ملاک­های دستوری و معنایی و با توجه به قرارداد­های شعر کهن فارسی، به‌ویژه شیوه­های قافیه­بندی و صنعت­پردازی، انجام یافته است.

چکیده نوشته‌های فراوانی دربارۀ نگارگری ایرانی در دست است که عموماً برای تبیین زیباشناسی این هنر به آموزه‌های عرفانی و به‌ویژه عالم خیال یا عالم مثال استناد کرده‌اند. برخی از مهم‌ترین نظریه‌پردازان این حوزه (کربن، بورکهارت، شووان، نصر و رینگن‌بِرگ) با تکیه بر آراء ابن عربی کوشیده‌اند ثابت کنند که زیباشناسیِ نگارگری ایرانی برخاسته از آموزۀ عرفانی «عالم خیال» است. مسئلۀ محوری این مقاله مبتنی است بر این‌که پیوند زدن مفاهیم متافیزیکی عالم خیال به زیباشناسی نگارگری مبنای نظری و روش‌شناختی مستحکمی ندارد، زیرا اولاً ابن عربی و سایر پیروانش از طرح آموزۀ عالم خیال هدفی هستی‌شناختی (مراتب وجود) و معرفت‌شناختی (معرفت ­الله) را دنبال می‌کرده‌اند؛ ثانیاً شواهد و قراین چندانی در دست نیست که ثابت کند نگارگران و نقاشان الزاماً با تعالیم عرفانی ابن عربی آشنا بوده یا بدان گرایش داشته‌اند؛ ثالثاً، بنابر دیدگاه‌های عرفانی، شهود عالم خیال شروطی دارد و صرفاً عارف واصل و حکیم کامل قادر است در آن سیر و سیاحت کند. بنابراین، تصوّر این‌که نگارگران همگی به چنین مراتبی دست یافته‌اند دور از ذهن به نظر می‌رسد و شواهد چندانی هم برای اثبات آن در دست نیست. در مقابل، کوشیده‌ایم نشان دهیم که با رجوع به خود آثار نگارگری بهتر می‌توان به وجوه زیباشناختی آن‌ها پی برد.

چکیده اشارات زیادی به آموزش حرفه در متون بین­النهرینی وجود ندارد، زیرا شیوۀ رایج آموزش انتقال حرفه از پدر به پسر بوده است. با این حال، 35 سند قرارداد کارآموزی از دورة بابلی جدید در دست است که پنجره­ای کم‌نظیر به دنیای آموزش حرفه­ای و جنبه­های حقوقی و اقتصادی آن باز می­کند. مقالۀ حاضر، ضمن حرف­نویسی و ترجمة 3 قرارداد کارآموزی از دورۀ هخامنشی، به بررسی جنبه­های شکلی و ماهوی این اسناد می­پردازد. از دید شکلی اجزای ضروری و اختیاری این قراردادها مطالعه می­شود و از دید ماهوی موضوع و شرایط ضمن عقد و جنبه­های اقتصادی مورد بررسی قرار می­گیرد. در مواردی افراد ثروتمند برای بالا بردن ارزش کار بردگان خود اقدام به آموزش ایشان می­کردند و افراد عادی هم می‌توانستند برای تأمین آینده­ای بهتر به آموزش حرفه­ای فرزندان خود اقدام کنند. این قراردادها نقش کار شهروندان عادی و تخصص حرفه­ای در اقتصاد بابل عصر هخامنشی را نشان می­دهند که بر مبنای نظام طبقاتی نبوده است.

چکیده روابط تجاری ایران و چین از طریق مسیر­های دریایی در دورۀ ساسانی از جمله مباحث مورد اختلاف در میان پژوهشگران این حوزه از مطالعات است، تا جائی‌که برخی ادعا می­کنند که هیچ گونه شواهدی از تماس مستقیم دریانوردان و بازرگانان چینی و ایرانی در دورۀ باستان وجود ندارد و تجارت مستقیم بین این دو کشور در قرون نخستین بعد از اسلام آغاز شده است. مقالۀ حاضر بر آن است تا براساس  شواهد تاریخی، باستان­شناختی و مدارک سکه­ها در ایران و چین نشان دهد که ارتباطات بین ایران و چین از قرن ششم میلادی با حضور ایرانیان در بنادر جنوب چین آغاز شده است. بعدها خلیج فارس، به خاطر اهمیت یافتن سیراف در گسترش تجارت دریایی بین ایران و چین در قرن نهم میلادی،  مرکز تجارت منظم بین ایران و چین از طریق دریا بوده است. 

چکیده بخش میان­کوهِ شهرستان اردل در استان چهارمحال و بختیاری به سبب دارا بودن کوه­های مرتفع، دره‌های عمیق و دشت­های میانکوهیِ کوچک و قرارگیری در مسیر کوچ عشایر از گذشته­های دور تاکنون مورد توجه انسان بوده است. این منطقه دارای دو چشم­انداز کاملاً متفاوت است. بخشی از آن باوجود رشته­کوه چهل‌چشمه و گره با ارتفاعی بیش از 3500 متر دارای زمستان­های سرد و تابستان­های معتدل و بخشی با ارتفاعی کم بین 1100 تا 1800 متر در تابستان­ها گرم و در زمستان­ها سرد است. این ویژگی­های جغرافیایی و آب­و­هوایی باعث شده که منطقۀ میان­کوه دارای چراگاه­های بسیار غنی در بیشتر ماه­های سال باشد و ازاین­رو منطقه­ای بسیار مستعد برای شکل­گیری و توسعۀ جوامع انسانی با معیشت دامداری از دورترین ایام به این­ سو بوده است. طی سه فصل بررسی که در این منطقه در سال‌های 1387 تا 1390 انجام شد، شمارۀ 25 محوطۀ ایلام میانی شناسایی و ثبت شد. بیشتر محوطه‌های شناسایی­شدۀ دورۀ ایلام میانی در دره­های کوچک و بزرگ و دامنۀ ارتفاعات قرار گرفته­اند و تمامی ویژگی­های ریخت­شناختیِ استقرارهای کوچ­نشینی امروزی را دارند و تنها در چند محوطه شواهدی از تداوم استقرارها دیده می­شود.

چکیده از جمله منابع دست اول و مهم در مطالعات تاریخی اسنادند که بازگوکنندۀ حیات سیاسی، اجتماعی و فرهنگی عصر و زمانه خودند. این منبع مهم برای مردم عادی، از لحاظ اطلاعات مندرج در آنها، و برای استفاده محققین، در فعالیت­های تحقیقاتی، دارای ارزش و اهمّیت است. با شکل­گیری اجتماعات بشری، انسان­های اولیه در جستجوی هویت خود و متمایز ساختن خویش بودند. با گذر زمان و افزایش جمعیت جوامع گوناگون، شناسایی هویتی افراد بیشتر مورد توجه قرار گرفته و روش­های مختلفی برای شناسایی به کار گرفته شده که مهمترین آنها صدور اسناد هویتی برای افراد جامعه بوده است. طرح هویت­سازی و به دنبال آن طرح اسناد هویتی محصول و نتیجۀ پیدایش نیمۀ ­دوم دولت پهلوی اول بوده است. عقدنامه­های ازدواج (نکاح­نامه) از نمونۀ اسناد هویتی هستند که به دلیل اطلاعات مندرج در آنها، بالاخص مباحث هویتی آن، از لحاظ تاریخی و حقوقی حائز اهمیت­اند. در نیمۀ دوم دولت رضاشاه،  به دنبال این طرح هویت­سازی، مسئولین دفاتر ازدواج برای ثبت هر سند موظف به احراز هویت زوجین بودند و بدین ترتیب روند تاریخی تداوم و تحول سند ازدواج در تثبیت هویت ایرانی مورد توجه قرار گرفت

چکیده زوال خاندان پهلوانان سیستان و حملۀ بهمن اسفندیاران به آن شهر حد فاصل بخش‌های اساطیری و پهلوانی و قسمت­های تاریخی‌تر در حماسۀ ملی ایران است و می‌توان آن را منادی پایان عصر پهلوانان دانست. مفصل‌ترین روایت این واقعه در منظومۀ حماسی بهمن‌نامه آمده‌است. مقالۀ حاضر، با بررسی برخی نکات درونی این روایت و مقایسۀ آن با سایر روایت‌های داستان، به این نتیجه رسیده‌ است که روایت حاضر پرداختۀ دیلمیان بوده‌است. همچنین با مقایسۀ مطالبی که شاعر در ستایش ممدوح خود، محمد بن ملکشاه سلجوقی، آورده با وقایع دوران سلطنت این پادشاه معلوم کرده‌ است که این منظومه در سال 495 یا محرم سال 496 ﻫ.ق.، احتمالاً در شهر همدان، سروده شده‌است.