اصول اخلاقی انتشار مقاله

فرایند داوریِ همتراز

 کلیۀ مقاله‌های دریافتی ابتدا از لحاظ رعایت اصول ساختاری و موضوعیِ نشریۀ مربوطه مورد ارزیابی قرار می‌گیرند. مقالاتی که بر این اصول منطبق باشند، به فرایندِ داوری همتراز وارد می‌شوند. در این فرایند هویت مؤلفان و داوران نزد طرفین فاش نمی‌شود. هر مقاله را دست‌کم سه داورِ متخصص در زمینۀ مربوطه (که خود از اعضای سردبیریِ آن نشریه نیستند) بررسی می‌کنند. تعیین داوران با اعضای شورای سردبیری نشریه است و بر مبنای تخصص افراد انجام می‌پذیرد. مسئولیت نهاییِ پذیرش مقاله بر عهدۀ اعضای شورای سردبیری است.

-  نشریه‌ای که داوری همتراز را اجرا می‌کند، در مورد تک‌تک متون دریافتی به‌طور مرتب نظرِ داورانی را جویا می‌شود که عضو شورای سردبیری آن نشریه نباشند.

-  هدف از اِعمال داوری همتراز، بالا بردنِ دقت، شفافیت و کمالِ متون، و همچنین کمک به سردبیران برای برگزیدن مقالات است.

-  داوری همتراز کیفیت متون را تضمین نمی‌کند و موثقاً به دنبال آشکارسازی تخلفات و بی‌اخلاقی‌های علمی نیست.

-  تقلب در داوری همتراز (به بیان دیگر، داوری همتراز جعلی) به انحراف در فرایند داوری اطلاق می‌شود، به این صورت که مؤلف یا شخص دیگری از جانب او سردبیر نشریه را فریب دهد و موجب شود دعوت‌نامۀ داوری برای شخص خاصی فرستاده شود که مؤلفان (یا اشخاص ثالث) را در محتوای داوری یا تعیین نتیجۀ آن دخیل سازد.

-  افرادی که برای داوری همتراز انتخاب می‌شوند، باید در حیطۀ محتوایی مقاله یا در روش تحقیق (یا در هر دو زمینه) تخصص داشته باشند و نقد شیوه و سبک نگارشِ متن برای داوری کفایت نمی‌کند.

-  معیار انتخاب داوران همتراز عبارت‌ است از تخصص و توانایی در تهیه و ارائۀ ارزیابی‌های باکیفیت، سازنده و منصفانه.

-  سردبیران می‌توانند برای متون پژوهشی، علاوه بر داوری‌های معمول، ارزیابی یک متخصص آمار را جویا شوند.

-  داوران همتراز در مورد نحوۀ ارتقا و بهبود متنِ دریافتی به سردبیران مشورت می‌دهند. همچنین نظر ایشان در مورد اولویت انتشار متون پرسیده می‌شود.

-  پذیرش متون دریافتی برای چاپ، و همچنین شروط انتشار را سردبیران، به یاری نظرات داوران تعیین می‌کنند.

-  اگرچه بعضی اوقات به داورانِ همتراز حق‌الزحمه‌ای پرداخت می‌شود، اما آنان به‌طور معمول نظرات خود را بدون انتظار دستمزد، و به‌عنوان بخشی از خدمت شغلی خود، در اختیار سردبیران می‌گذارند.

-  سردبیران باید از داوران همتراز بخواهند هرگونه تعارض احتمالی منافع (مالی یا غیرمالی) خود با متنِ تحتِ داوری را گزارش دهند. این اطلاعات بر تصمیم سردبیران در خصوص چگونگی استفاده از داوریِ مربوطه تأثیرگذار خواهد بود. به‌طور کلّی افرادی که در نتایج حاصل از یک مقاله منفعت مالی دارند، نباید در داوری آن دخالت داده شوند.

-  نشریه‌ای که خود را با صفت «داوری‌شده به‌شیوۀ همتراز» معرفی می‌کند، می‌بایست برای بخش اعظم متون منتشرشدۀ خود (اعم از مقالات پژوهشی و مروری) نظر داورانی خارج از شورای سردبیری را طلب کرده باشد. در برخی نشریات، سردبیرانْ انواع دیگرِ نوشتار، همچون سرمقاله، گزارش، و نامه‌های وارده را نیز به داوران همتراز می‌سپارند. متنی که با صفت «داوری‌شده به‌شیوۀ همتراز» معرفی می‌شود، می‌بایست دست‌کم از نظرِ یک داورِ خارج از شورای سردبیری گذشته باشد؛ به‌طور معمول هر متن را دو داور بررسی می‌کنند و بعضی اوقات سردبیران نظرِ داوران بیشتری را جویا می‌شوند.

-  سردبیران نشریات مذکور موظف نیستند تمام متون دریافتی را به داوری بسپارند. چنان‌چه مسئولان نشریه نوشته‌ای را مناسب چاپ نمی‌دانند، می‌توانند آن را بدون طی فرایند داوریِ خارج از شورای سردبیری، به مؤلفان برگردانند. این کار علاوه بر صرفه‌جویی در وقت داوران و سردبیران، به مؤلفان امکان می‌دهد تا مقالۀ خود را بدون تأخیر برای نشریۀ دیگری ارسال کنند.

-  لازم است سردبیرانْ سیاست‌های نشریۀ خود در خصوص داوری همتراز را اعلام کنند. در دستورالعمل نشریه برای مؤلفان، ازجمله باید ذکر شود که کدام نوع از مقالات به داوری همتراز سپرده می‌شود و تعداد داوران هر متن چند نفر خواهد بود.

-  نشریات باید در خصوص فرایندهای داوری (مثلاً تعداد متون دریافتی، میزان و نسبت مقالاتِ پذیرفته‌شده، و میانگینِ مدت زمانِ طی‌شده از دریافت تا چاپِ مقالات یا ارسال نامۀ عدم پذیرش) آمارهایی را به‌صورت دوره‌ای منتشر کنند.

-   سردبیران باید از به‌کارگیریِ انحصاریِ داورِ همترازی که از سوی مؤلف معرفی شده است خودداری کنند.

-  سردبیران نباید داورِ معرفی‌شده از سوی مؤلف را به کار گیرند، مگر آن‌که اطلاعاتِ تماس آن شخص از منبعی (مثلاً آثار چاپ‌شده‌اش) به دست آید که اعتبارش را مستقلاً اثبات کند؛ یا به‌عنوان مثال، عضوی از شورای سردبیری به آثار او ارجاع داده باشد. داشتن آدرس‌های پُست الکترونیکی با دامنه‌های معتبر (مانند .edu) احتمال موثّق بودن فردِ صاحب آن را تقویت می‌کند و به دامنه‌هایی که اعتبارشان کمتر کنترل می‌شود (مثل جی‌میل و یاهو) ارجحیت دارند. با این حال سردبیران نباید داوران را به استفاده از دامنۀ .edu یا دیگر آدرس‌های حرفه‌ای ملزم سازند، چراکه ممکن است برخی مؤسسه‌ها (به‌ویژه در کشورهای کم‌درآمد یا با درآمد متوسط) فاقد دسترسی مطمئن به چنان ای‌میل‌هایی باشند و اساتید ترجیح دهند از آدرس‌های غیررسمی پست الکترونیک استفاده کنند. [در این موارد محدود، سردبیران می‌توانند داوران بالقوه را تشویق کنند که آدرس ای‌میل غیررسمی خود را در صفحات پایگاه اینترنتی آن‌ها درج کنند.] اقدامات احتیاطی مذکور همچنین باید در مورد نام و ای‌میل داوری که از سوی داوران دیگر معرفی می‌شود رعایت گردد.

-  چنان‌چه سردبیر دریابد که مؤلفْ ای‌میل جعلی‌ای تحت عنوان آدرس داور معرفی کرده، باید از مؤلف توضیح بخواهد. البته صِرفِ ارائۀ ای‌میل ناصحیح (مثلاً ای‌میل منقضی‌شده یا دارای غلط تایپی) نشانۀ وجود قصد و عمد برای تقلّب و فریبکاری نیست. اگر چنین به نظر برسد که در ارائۀ آدرس ای‌میل، قصدی برای فریب سردبیر در خصوص صاحب آدرس وجود داشته، سردبیر باید اقدامات بعدی را با توجه به خاستگاه تقلب در پیش بگیرد؛ برای مثال موضوع را به اطلاع مؤسسه‌ای که مؤلف در آن مشغول به کار است برساند.

-  سردبیران باید تمام تلاش خود را به کار گیرند تا در زمینۀ موضوع(های) هر مقاله داورانی متخصص و فاقد تعارض خاص منافع پیدا کنند. برای این منظور، سردبیران علاوه بر به‌کارگیری تبحر و کاردانی خود، می‌توانند به پایگاه‌های الکترونیکیِ داده، فهرست ارجاعات متن، پیشنهاد‌های شورای سردبیری، جست‌وجو در پایگاه‌ داده‌های نشریه، و منابع مشابه دیگر مراجعه کنند. در حیطه‌های بسیار تخصصی و ویژه، افرادی همچون رؤسای دپارتمان‌ها ممکن است پیشنهادهای کارسازی برای یافتن افراد متخصص داشته باشند.

-  جهت پرهیز از به‌کارگیری داوران همترازی که ممکن است با مقالۀ موردبررسی تعارض منافع داشته باشند، سردبیران باید افراد زیر را به‌کلّی از دایرۀ انتخاب‌های خود کنار بگذارند: (الف) افرادی که اخیراً (مثلاً در ده سال گذشته) به‌عنوان نویسندۀ مشترک با مؤلف همکاری داشته‌اند؛ (ب) اشخاص شاغل در مؤسسه‌ای که مؤلف در آن کار می‌کند، به‌ویژه اگر حیطۀ فعالیت‌شان مشترک، یا مؤسسه کوچک باشد؛ و (پ) کسانی که از مقالۀ مورد بررسی به شیوه‌ای دیگر (مالی یا غیرمالی) سود می‌برند یا منافع‌شان با آن در تعارض است. چنان‌چه سردبیران در مورد اصول کلّیِ مذکور استثنا قائل شوند، می‌بایست پیامدهای احتمالی این امر را در نتیجۀ داوری و پیشنهادهای دریافتیِ مربوطه در نظر داشته باشند.

-  باید از داوران خواسته شود که چنان‌چه در مورد مقالۀ دریافتی، ذی‌نفع یا دارای تعارض منافع هستند، یا به هر دلیل دیگری نمی‌توانند متن را بی‌طرفانه داوری کنند، پیش از پذیرفتن دعوت‌نامۀ داوری همتراز، خود را از تعارض منافع و موانع احتمالی دیگر رها سازند. ضمناً اگر داور پس از پذیرفتن دعوت‌نامۀ داوری متوجه احتمالِ چنان مواردی شد، باید سردبیر را مطلع کند.

-  همۀ نشریه‌های علمی­ای که داوری همتراز را اجرا می‌کنند، می‌بایست در مورد مؤلفان، سردبیران و داوران، در زمینۀ تعارض منافع، سیاست‌های خاص خود را داشته باشند و خط مشی خود را در دسترس عموم قرار دهند. همچنین لازم است این سیاست‌ها در اختیار هر داور بالقوه قرار داده شود.

-  نظام‌های داوری همتراز نشریات باید شامل مرحله‌ای باشند که طی آن از داوران خواسته می‌شود هرگونه تعارض منافع خود را گزارش کنند و در مورد آن توضیح دهند. چنان‌چه داور تعارض منافع را تأیید کند، باید از داوریِ بدون مداخلۀ سردبیر جلوگیری شود.

 هیئت حاکم

 همۀ نشریات دانشگاه تهران تحت کنترل علمی شورای سردبیری خود اداره می‌شوند. اعضای این شوراها متخصصانِ حوزه‌هایی هستند که در گسترۀ شمول آن نشریه قرار دارد. برخی از وظایف اجرایی اعضای شورای سردبیری به سردبیر سپرده می‌شود. سردبیر شخص شناخته‌شده‌ای در گسترۀ فعالیت نشریه است.

مبنای تصمیم‌گیری در خصوص متونی که به نشریات دانشگاه تهران ارسال می‌شوند منحصراً عبارت است از اهمیت، اصالت، شفافیت، و مرتبط بودن مقاله به محدوده و مضمون نشریه. مطالعاتی که به‌رغم قوّت کافی به نتایج منفی یا ناخواسته منجر شده باشند، و نیز مقالاتی که آثارِ منتشرشده را به چالش می‌کشند، با مساوات و بی‌طرفی مورد بررسی قرار می‌گیرند. گروه سردبیری دانشگاه تهران جهت حفظ انسجام ساختاری و جلوگیری از تقلّب احتمالی، موظف است متون پذیرفته‌شده را پیش از چاپ ویرایش کند. چنانچه مشخص شود مقالۀ منتشرشده‌ای دارای نقایص و خطاهای جدّی است، مسئولیت اصلاح فوریِ آن در همان نشریه به عهدۀ گروه سردبیری دانشگاه تهران خواهد بود. محتوای ویژۀ اصلاحیه می‌تواند به این موضوع رسیدگی کند که ریشۀ خطاها به مؤلف برمی‌گردد یا به نشریه. ضمناً عنوان اصلاحیه در فهرست مطالب نشریه ذکر می‌شود تا از پیوند و ارجاع آن به مقالۀ مربوطه در پایگاه‌های عمومیِ داده (همچون Scopus, PMC, PubMed و غیره) اطمینان حاصل گردد.

درجه‌بندی کیفیت داوری و سایر ویژگی‌های عملکردِ سردبیران به‌طور دوره‌ای مورد ارزیابی قرار می‌گیرد. چنین ارزیابی‌هایی عملکرد بهینۀ نشریه را تضمین می‌کند و برای تصمیم‌گیری در خصوص انتصاب مجدد افراد به کار می‌آید. داده‌های مربوط به کارایی افراد باید محرمانه باقی بماند. ارزیابیِ عملکردها همچنین می‌تواند برای اصلاح فرایندها در راستای بهبود کارایی نشریه به کار گرفته شود. نحوۀ مواجهه با متونی که ممکن است برای سردبیران تعارض منافع ایجاد کند، در بخش مربوط به تعارض منافع توضیح داده شده است.

 همۀ اعضای گروه سردبیریِ دانشگاه تهران

1- به اعضای نشریۀ خود (خوانندگان، مؤلفان، داوران، و اتباع پژوهش) احترام می‌گذارند. این امر با رعایت موارد زیر محقَق می‌گردد:

  • شفاف‌سازی فرایندها و اطلاعات مربوط به نشریه (برای مثال، نحوۀ اداره، اعضای شورای سردبیری، تعداد داوران، مدت‌زمان داوری‌ها، میزان پذیرش مقالات)؛
  • تشکر از داوران برای کاری که انجام می‌دهند؛
  • محرمانه نگه داشتن اطلاعات مربوط به افرادی که مورد پژوهش قرار می‌گیرند.

2- خوداصلاحی علمی را ترویج می‌دهند و در جهت ارتقاءِ پژوهش‌های علمی می‌کوشند. این مشارکت‌ها به شیوه‌های زیر انجام می‌شود:

  • نقدها، اصلاحیه‌ها و تکذیبیه‌های نوشته‌شده بر مقالاتِ منتشرشده را چاپ می‌کنند؛
  • خود را در جهت بالا بردن سطح پژوهش‌های علمی و نوشتارهای علمی در جامعۀ فراگیر خوانندگان و مؤلفان بالقوه، مسئول می‌دانند.

3- صداقت و امانتِ محتوای نشریۀ خود را تضمین می‌کنند و غرض‌ورزی را به حداقل ممکن می‌رسانند. این امور با رعایت موارد زیر انجام می‌پذیرد:

  • مدیریت تعارض منافع؛
  • حفظ محرمانگی اطلاعات؛
  • جداسازی کارکردهای تجاری نشریه از بخش سردبیری و تحریریه.

4- کیفیت نشریۀ خود را ارتقا می‌بخشند. این هدف از راه‌های زیر محقَق می‌شود:

  • آشنا شدن با بهترین شیوه‌های ویرایش، داوری همتراز، اخلاقیات پژوهش، روش‌های تحقیق، و پشتوانه‌های منطقی و مشاهده‌محورِ پژوهش؛
  • پایه‌گذاریِ برنامه‌هایی مناسب جهت بازبینی عملکرد نشریه؛
  • درخواست از صاحب‌نظرانِ خارج از مجموعه برای ارزیابی میزان اثرگذاری نشریه.

 اعلام هویت مؤلف (یا مؤلفان)

 اعتبار و مسئولیت محتوای مقالاتِ منتشرشده، از طریق اعلام هویت مؤلف (یا مؤلفان) نمایان می‌شود. اعتبار و مسئولیت از یکدیگر تفکیک‌ناپذیر هستند. بیان صادقانۀ آن‌چه رخ داده، اصلِ راهنمای تصمیمات مربوط به اعلام هویت مؤلف (یا مؤلفان) است. ضوابط و معیارهای اعلام هویت مؤلف (یا مؤلفان)، کلیۀ محصولات فکری (اعم از متون، داده‌ها، و تصاویرِ منتشرشدۀ چاپی یا الکترونیکی) را شامل می‌شود. لازم است نشریه‌ها سیاست‌های خود در مورد اعلام هویت مؤلف (یا مؤلفان) را به‌طور شفاف در دسترس همگان قرار دهند.

-  هر کس در تهیۀ مطالعه‌ای که مقاله بر مبنای آن استوار شده است نقش فکری و اساسی ایفا کند (برای مثال در پرسش‌های پژوهش، طراحی، تحلیل، تفسیر، و توصیف) باید به‌عنوان مؤلف شناخته شود.

-  اشاره نکردن به نام کسانی که در نوشتن متن مشارکت داشته‌اند («تألیف به جای دیگران») تقلب محسوب می‌شود. همچنین از قلم انداختن نام محققانی که در جنبه‌های دیگرِ کار نقش جدّی داشته‌اند غیرمنصفانه است.

-   فقط فردی باید مؤلف قلمداد شود که نقشی فکری و اساسی در پدید آوردن اثر ایفا کرده باشد.

-  همکاری در این موارد به‌تنهایی برای اطلاق عنوان مؤلف کافی نیست: ارائۀ خدمات فنی، ترجمۀ متون، شناسایی بیماران برای انجام پژوهش(در موارد پزشکی)، تهیۀ مواد مورد نیاز، فراهم آوردن منابع مالی، و مدیریت و سرپرستی تجهیزاتِ مورداستفاده در پژوهش. البته هریک از این مشارکت‌ها می‌توانند در مقاله ذکر شوند و مورد قدردانی قرار گیرند.

-  اضافه کردن نام افراد به‌عنوان مؤلف اگر تنها از روی رفاقت یا به‌علت مقام و اعتبارشان باشد («مؤلف مهمان») تقلب به شمار می‌آید.

-  بسیاری از نشریه‌ها نام و نقش تمام مشارکت‌کنندگان در کار را تحت عنوان «همکاران» منتشر می‌کنند. هر همکاری‌ای الزاماً به‌معنای تألیف نیست. ماهیت همکاری‌ها و نقش‌ها می‌تواند در اظهاریه‌ای همراه مقاله چاپ شود و نام هر فردی که در انجام مطالعه مشارکت داشته، به‌طور شفاف اعلام گردد.

-  یک مؤلف (به‌عنوان تضمین‌کننده) باید مسئولیت کلّی راستی و درستی کار را به عهده بگیرد. این نقش غالباً بر عهدۀ فردی است که متن را ارسال می‌کند و نتیجۀ داوری را دریافت می‌دارد، اما دیگر مؤلفان نیز می‌توانند به‌عنوان تضمین‌کننده معرفی شوند. تمامی مؤلفان باید نسخۀ نهایی متن را تأیید کنند.

-  بهتر است همۀ مؤلفان با کلیۀ جوانب کار نهایی آشنا باشند. با این حال، پژوهش‌های مدرن غالباً به دست گروهی از متخصصان مختلف انجام می‌شود که کار یکدیگر را تکمیل می‌کنند، بنابراین ممکن است تک‌تک مؤلفان به‌طور مساوی بر اجزای مختلف کار تسلط نداشته باشند. برای مثال یک متخصص آمارِ زیست‌شناسی ممکن است در خصوص جنبه‌های خاصی از مقاله مسلط‌تر از مؤلفان دیگر باشد، و در زمینۀ متغیرهای بالینی یا پیمایش‌های آزمایشگاهی کمتر بداند. در نتیجه، مشارکت بعضی از مؤلفان می‌تواند به بخش یا جنبۀ خاصی از یک کار محدود شود.

-   همۀ مؤلفان باید خود را با سیاست‌های نشریه در خصوص تعارض منافع منطبق سازند.

-   سردبیران نباید تعداد مؤلفان را بر مبنای سلیقۀ خود محدود کنند.

-  برخی از انواع پژوهش (مانند آزمون‌های چندمحوری با کنترل تصادفی) به دلایل موجّه به‌شیوۀ چندنفره تألیف می‌شوند. در این شرایط، می‌توان در ابتدای مقاله نام بخشی از مؤلفان را ذکر کرد و توضیح داد که متن به دست ایشان و به نمایندگی از همۀ نقش‌آفرینان تهیه شده است. سپس در ضمیمه‌ای بر مقالۀ چاپ‌شده، نام تمام افرادی که در کار دست داشته‌اند فهرست می‌شود.

-   اعلام یک نام مشترک به‌عنوان مؤلف به‌نمایندگی از همۀ مؤلفان (همچون یک نام گروهی) جایز است، اما همچنان می‌بایست یکی از محققان مسئولیت کلّ کار را به عهده بگیرد. در هر صورت، تمام افرادی که به‌عنوان مؤلف معرفی می‌شوند (چه آن‌ها که نام‌شان صریحاً زیر عنوان مقاله می‌آید، چه دیگر مؤلفان) ملزم به رعایت ضوابط اعلام هویت مؤلف (یا مؤلفان) هستند.

-  چنان‌چه سردبیران تشخیص دهند که تعداد مؤلفان به‌شیوه‌ای غیرمعمول زیاد است، می‌توانند با توجه به گستره و پیچیدگی پژوهش، در مورد نقش هر مؤلف در کار نهایی، شرح و توضیحی طلب کنند. اگر مشخص شود کسانی با ضوابط اعلام هویت مؤلف (یا مؤلفان) منطبق نیستند، سردبیران می‌توانند انتشار اثر را به حذف نام آن‌ها منوط سازند.

-   ترتیبِ ذکر اسامی مؤلفان مقاله را باید خود آن‌ها تعیین کنند.

-  مؤلفان، خود، دارای بیشترین اطلاع و آگاهی از نقش خاص هر فرد در پژوهش هستند؛ همچنین توافق‌هایی که میان مؤلفان وجود داشته، بیش از همه بر خود آن‌ها آشکار است.

-  برای تعیین ترتیب ذکر نام مؤلفان، معیارها و ضوابط گوناگونی وجود دارد. یکی از این معیارها، نسبت میزان مشارکت هر مؤلف در کار است. در مواردی که نقش مؤلفان در تألیف مقاله با هم برابر است، ترتیب الفبایی یا ترتیب تصادفی مورد استفاده قرار می‌گیرد.

-  جز در مواردی که مؤلفان رویکردِ خود را در تعیین ترتیب اسامی شرح داده باشند، خوانندگان نمی‌توانند علت ترتیب مذکور را بدانند یا معنایی برای آن فرض کنند.

-  مؤلفان می‌توانند در خصوص نحوۀ تصمیم‌گیری دربارۀ ترتیب اسامی توضیحی بر متن خود بیفزایند. در این صورت سردبیران باید از این اطلاعات استقبال کنند و توضیح مذکور را همراه متن منتشر سازند.

-  بهتر است مناقشات احتمالی در خصوص جوانب اعلام هویت مؤلف (یا مؤلفان)، پیش از آن‌که متنْ مورد داوری نشریه قرار گیرد، در میان خود مؤلفان حل و فصل شود. در هر حال، سردبیران می‌توانند بنا به خواست و اختیار خود به فیصلۀ چنان مناقشه‌هایی کمک کنند.

-  هرگونه تغییر در ذکر نام مؤلفان، در هر مرحله از داوری، بازنگری، یا پذیرش مقاله، باید به‌صورت مکتوب و همراه با توضیحات، با امضای کلیۀ مؤلفان اولیه درخواست شود.

-  پژوهش‌های علمی، راستی و کمالِ سندِ منتشرشده، نه تنها به صحت و اعتبار علمی، بلکه همچنین به صداقت در اعلام هویت مؤلف (یا مؤلفان) وابسته است.

-  لازم است سردبیران و خوانندگان اطمینان یابند که مؤلفان مسئولیت اثر خود را به عهده می‌گیرند. همچنین مؤلفان باید (بدون توجه به این امر که در نوشتن مقاله نقش اصلی را داشته‌اند و یا [مثلاً در یک تحقیق پزشکی] تنها وظیفۀ دستیاری را ایفا کرده‌اند) تضمین کنند متن‌شان دقیقاً بازتاب‌دهندۀ کار خود آن‌ها است.

-  اگر هدف اصلی یک مقاله به‌جای آگاه‌سازی و آموزش، ترغیب خوانندگان به حمایت از منافع خاصی باشد، و این هدف مخفی نگه داشته شود، سند علمی مذکور، تحریف‌شده تلقی می‌شود.

-  اگر نام فردی که در نوشتن مقاله مشارکت اساسی داشته در متن ذکر نشود، تألیف به جای دیگران (Ghost authorship) صورت پذیرفته است. برای جلوگیری از بروز این امر، سردبیران باید در نشریۀ خود برای مؤلفان توضیح دهند که می‌توانند مشارکت‌کنندگانِ موّجه در کار را به‌عنوان نویسنده معرفی کنند؛ البته نقش و نسبت آنان باید در متن شرح داده شود. چنان‌چه سردبیران دریابند متنی «تألیف به جای دیگران» است، اقدامات بعدی‌شان باید متوجه مؤلفانِ نام‌برده‌شده در متن، و شرکای تجاری احتمالی باشد. برخی از این اقدامات بالقوه عبارت‌اند از:

  • انتشار اطلاعیه‌ای مبنی بر این‌که متنْ اثرِ شخصی جز مؤلف(انِ) اعلام‌شده است. در این اطلاعیه نام شرکت‌های مسئول و مؤلفان ذکر می‌شود؛
  • هشدار به مؤسسۀ‌های آموزش عالی‌ای که مؤلفان در آن‌ها مشغول به کار هستند، اعلام نام شرکت‌های تجاری مرتبط؛ و
  • تهیه و ارائۀ اسامی خاص مربوطه در صورت تماس سازمان‌های دولتی یا رسانه‌های عمومی. 

اقدامات فوق موجب تقویت و افزایش شفافیت و پاسخگویی علنی در مورد تألیف به جای دیگران (و آگاهی از خدشه‌ای که این عمل به اسناد علمی وارد می‌آورد) خواهد شد.

حق مؤلف (کپی­رایت)

 محتوای کلیۀ نشریات دانشگاه تهران تحت گواهینامۀ عمومی Creative Commons Attribution-NonCommercial 4.0 International Public License قرار دارد. تا آن‌جا که این گواهینامۀ عمومی می‌تواند یک قرارداد دانسته و تفسیر شود، ما حقوق گواهی‌شده را در ازای قبول این ضوابط و شرایط از سوی شما، می‌پذیریم. گواهی‌کننده، این حقوق را در ازای بهره‌مندی خود از مزایای دسترس‌پذیر ساختن متریال گواهی‌شده تحت این ضوابط و شرایط، به شما اعطا می‌کند.

گواهینامۀ عمومی Creative Commons مجموعه‌ای از ضوابط و شرایط استاندارد را در اختیار خالقان آثار و دیگر صاحبان حقوق قرار می‌دهد تا از آن‌ برای به‌اشتراک‌گذاری تألیفات و موارد دیگر، تحت قانون حق مؤلف و دیگر حقوقی که در این گواهینامۀ عمومی مشخص شده، بهره ببرند. کلیۀ متریال‌های دانشگاه تهران تحت Creative Common Attribution-NonCommercial 4.0 International Public License قرار دارد. بهره‌مندی شما از حقوق گواهی‌شده صریحاً تابع شرایط زیر است: 

در صورتی که متریال گواهی‌شده را به اشتراک می‌گذارید (ازجمله به‌شکل تغییریافته)، باید موارد زیر را (اگر  گواهی‌کننده، آن‌ها را همراه متریال گواهی‌شده عرضه کرده باشد) در متن نگاه دارید:

  • هویت پدیدآورنده(های) متریال گواهی‌شده و همۀ افرادی که به نام آن‌ها اشاره شده است، به هر شیوۀ معقولی که گواهی‌کننده درخواست کرده باشد (ازجمله با نام مستعار مورداشاره)؛
  • اطلاعیۀ مربوط به حق مؤلف؛
  • اطلاعیه‌ای که به گواهینامۀ عمومی ارجاع دهد؛
  • URI یا هایپرلینک به متریال گواهی‌شده (تا سرحد امکان)؛
  • چنان‌چه متریال گواهی‌شده را تغییر می‌دهید آن را اعلام کنید و اشاره‌‌ها به هرگونه تغییر قبلی را در متن نگاه دارید؛ و
  • اشاره کنید که متریال گواهی‌شده تحت لیسانس این گواهینامۀ عمومی است، و متن این گواهینامه (یا URI یا هایپرلینک آن) را درج کنید.

شروط ذکرشده در بخش 3 (1)(a)را می‌توانید بر اساس رسانه، وسیله، و زمینه‌ای که متریال در آن به اشتراک گذاشته می‌شود، اجرا کنید. برای مثال، مناسب است که با ارائۀ URI یا هایپرلینک به منبعِ دربردارندۀ اطلاعاتِ لازم، به شروط مذکور عمل کنید.

در صورت درخواستِ گواهی‌کننده، لازم است همۀ اطلاعاتی که در بخش 3(A)(1)(a) لازم شمرده شده، تا سرحد امکان حذف شوند.

چنان‌چه متریالِ جرح‌وتعدیل‌شده‌ای را که خود تهیه کرده‌اید به اشتراک می‌گذارید، گواهینامۀ تنظیم‌کننده‌ای (Adapter's License) که به کار می‌برید نباید دریافت‌کنندگانِ متریال جرح‌وتعدیل‌شده را از تبعیت از گواهینامۀ عمومیِ حاضر بازدارد.

 فرایند شناسایی و مواجهه با اتهامات مربوط به تخلفات پژوهشی

 دانشگاه تهران و همۀ سردبیران نشریات این دانشگاه هرگونه تخلف پژوهشی (ازجمله سرقت تألیفات، تقلب در نقل قول، دستکاری یا جعل داده‌ها، و غیره) را به‌شیوه‌ای مستدل شناسایی، و از انتشار چنین مقالاتی جلوگیری می‌کنند. به این منظور، و برای رسیدگی به اتهامات، دانشگاه تهران از دستورالعمل COPE پیروی می‌کند.

توافق بر سر رفتار اخلاقیِ مورد انتظار، برای کلیۀ طرف‌های امر انتشار (مؤلف، سردبیر نشریه، داور همتراز، و ناشر) الزامی است. مبنای اظهاریۀ اخلاقیِ دانشگاه تهران، COPE’s Best Practice Guidelines for Journal Editors است.

 وظایف سردبیران 

تصمیمات مربوط به چاپ و نشر

-  مسئولیت تصمیم‌گیری نهایی در خصوص چاپ هر یک از مقالات دریافتی در نشریه به عهدۀ سردبیر است.

-  شایسته است سیاست‌های شورای سردبیری نشریه، و الزامات نافذِ قانونی در مورد افترا، تجاوز به حقوق مؤلف، و سرقت تألیفات، راهنمای عمل سردبیران قرار گیرد. سردبیر می‌تواند جهت تصمیم‌گیری در زمینه‌های مذکور با سایر سردبیران و داوران مشورت کند.

 انصاف

-  سردبیر همواره متون دریافتی را بر اساس محتوای اندیشمندانۀ آن‌ها ارزیابی می‌کند و توجهی به نژاد، جنسیت، گرایش جنسی، باور دینی، قومیت، تابعیت، یا نگرش سیاسی نویسنده ندارد.

 محرمانگی

-  لازم است سردبیر و تمام اعضای شورای سردبیری از فاش کردن هرگونه اطلاعات در خصوص متون دریافتی نزد افرادی جُز مؤلفِ طرفِ مکاتبه، داوران، داوران بالقوه، مشاوران تحریریه، و ناشر (به‌اقتضای هر مورد) خودداری کنند.

 آشکارسازی و تعارض منافع

-  سردبیر نباید در تحقیقات خود از متریال‌های پیشتر منتشرنشدۀ موجود در متون دریافتی استفاده کند، مگر این‌که رضایت مؤلف را به‌صورت مکتوب و صریح در دست داشته باشد.

 ·   وظایف داوران

مشارکت در تصمیم‌گیری‌های سردبیری

-  داوریِ همتراز به سردبیر در اتخاذ تصمیمات مربوط به حوزۀ سردبیری کمک می‌کند و از طریق مکاتبات و ارتباطات این حوزه با مؤلف، می‌تواند در ارتقا و بهبود کیفیت مقاله مؤثر باشد.

-  چنان‌چه داورِ انتخاب‌شده احساس کند برای داوریِ پژوهشِ منعکس‌شده در متن صلاحیت ندارد، یا تشخیص دهد که نمی‌تواند ارزیابی خود را به‌موقع تحویل دهد، باید موضوع را به اطلاع سردبیر برساند و از حضور در فرایند داوری عذر بخواهد.

 محرمانگی

-  کلیۀ متونی که برای داوری به دفتر نشریه می‌رسند باید به‌مثابه اسناد محرمانه تلقی شوند. نشان دادن این متن‌ها به دیگران یا بحث کردن دربارۀ آن‌ها جز با اجازۀ سردبیر ممنوع است.

 معیارهای بی‌طرفی

-  داوری‌ها باید بی‌طرفانه انجام شوند. انتقاد از شخصِ مؤلفْ نابجا است. داوران باید نظرات خود را به‌صورت شفاف و همراه با برهان و استدلال بیان کنند.

 ذکر منابع و مآخذ و قدردانی از آن‌ها

-  داوران باید آثار منتشرشده‌ای را که به مقالۀ تحت داوری مرتبط هستند اما از سوی مؤلفان مورد اشاره و ارجاع قرار نگرفته‌اند، شناسایی کنند. هر ادعایی در متن، مبنی بر این‌که اظهار نظر، برداشت، یا بحثی پیشتر گزارش شده است، باید با ارجاعی مرتبط همراه باشد. همچنین اگر داور متوجه شود که متنِ تحت داوری، مشابهت یا هم‌پوشانیِ قابل‌توجهی با متنِ منتشرشده‌ای دارد، باید موضوع را به اطلاع سردبیر برساند.

 آشکارسازی و تعارض منافع

-  ایده‌ها و اطلاعات ممتازی که طی فرایند داوری همتراز کسب می‌شوند باید محرمانه نگه داشته شوند. بهره‌برداری شخصی از چنین ایده‌ها و اطلاعاتی ممنوع است. چنان‌چه داوران (به‌علت رقابت، همکاری، یا دیگر تعلقات و روابط با هریک از مؤلفان، شرکت‌ها، یا مؤسساتِ مربوط به مقاله) با متنْ تعارض منافع داشته باشند، باید از داوری آن خودداری کنند.

وظایف مؤلفان

معیارهای گزارش

مؤلفانی که از پژوهشی نوین گزارش می‌دهند، باید شرح دقیقی از کارِ انجام‌شده و توضیحی بی‌طرفانه در خصوص مفاد آن ارائه کنند. لازم است داده‌های بنیادینِ پژوهش به‌طور دقیق در متن مقاله بیان شوند. مقاله باید حاوی جزئیات و ارجاعات کافی باشد، به‌طوری که دیگران نیز بتوانند به نتایج مشابه دست یابند. اظهارات جعلی و گزاره‌هایی که به‌طورِ دانسته نادقیق باشند، رفتار غیراخلاقی تلقی می‌شوند و غیرقابل‌قبول هستند.

 دسترسی به داده‌ها و نگهداری از آن‌ها

-  از مؤلفان خواسته می‌شود داده‌های خامِ مرتبط با مقاله را برای بازبینی در اختیار نشریه قرار دهند. آنان همچنین باید آمادگی داشته باشند که داده‌های مذکور را (مطابق اعلامیۀ ALPSP-STM در خصوص داده‌ها و پایگاه‌های داده) حتی‌الامکان در دسترس عموم قرار دهند و تحت هر شرایطی لازم است نسخه‌ای از این داده‌ها را برای مدت معقولی پس از انتشار مقاله نزد خود نگاه دارند.

 اصالت و سرقت تألیف

-  مؤلفان باید تضمین دهند که اثرشان کاملاً اصیل است و اگر از کار و یا مطالب دیگران استفاده کرده‌اند، مراتب را به‌طور مناسبی با ارجاع یا نقل قول مشخص ساخته‌اند.

 انتشار همزمان، مازاد، یا چندباره

-  مؤلف به‌طور کلّی باید از انتشار متونی که در اصلْ یک پژوهش واحد را شرح می‌دهند در بیش از یک نشریه یا کتاب دست‌اول خودداری کند. ارسال همزمانِ یک متن واحد به بیش از یک نشریه، رفتار غیراخلاقی تلقی می‌شود و غیرقابل‌قبول است.

 ذکر منابع و مآخذ و قدردانی از آن‌ها

-  همواره لازم است از کار و پژوهش دیگران به‌شیوه‌ای مناسب قدردانی شود. مؤلفان باید در مقالۀ خود به آثاری که در شکل‌گیری ماهیت کار آن‌ها مؤثر بوده‌اند اشاره کنند.

اعلام هویت مؤلف (یا مؤلفان) مقاله

-  فقط افرادی می‌توانند به‌عنوان مؤلف معرفی شوند که در تکوین، طراحی، اجرا، یا تفسیر مطالعۀ گزارش‌شده نقشی قابل ملاحظه ایفا کرده باشند. نام همۀ کسانی که در پدیدآوردن مقاله مشارکت قابل ملاحظه داشته‌اند باید تحت عنوان مؤلف مشترک ذکر شود. چنان‌چه افراد دیگری نیز در جنبه‌های خاصی از پروژۀ تحقیقاتی نقش‌آفرینی کرده باشند، باید مورد قدردانی قرار گیرند و یا به‌عنوان مشارکت‌کننده در کار معرفی شوند.

-  مؤلفی که مقاله را ارسال می‌کند و طرف مکاتبۀ نشریه است، باید تضمین کند که نام همۀ مؤلفانِ همکار، به‌شکلی بجا و شایسته، در مقاله آمده است و نیز نام فردی فاقد شایستگی در فهرست مؤلفان وجود ندارد. مؤلف مذکور ضمناً باید اطمینان دهد که همۀ مؤلفانِ همکارْ نسخۀ نهایی متن را دیده و تأیید کرده‌اند و با ارسال آن برای چاپ موافق هستند.

مخاطرات و آزمودنی‌های انسانی و حیوانی

-  اگر کارْ واجد مواد شیمیایی، رَویه‌ها، و یا تجهیزاتی باشد که به‌کارگیری‌شان ذاتاً بتواند به مخاطره‌ای غیرمعمول منجر شود، مؤلف موظف است این موارد را صریحاً در متن ارسالی اعلام کند.

آشکارسازی و تعارض منافع

-  همۀ مؤلفان موظف‌اند هرگونه تعارض منافع (مالی یا غیرمالی) را که ممکن است به تأثیرگذاری در نتایج یا تفسیر پژوهش تعبیر شوند، در متن ارسالی اعلام کنند. همچنین کلیۀ منابع مالیِ حمایت‌کننده از پژوهش، باید معرفی شوند.

خطاهای بنیادین در آثار منتشرشده

-  چنان‌چه مؤلفی در اثرِ منتشرشدۀ خود خطایی قابل ملاحظه کشف کند، وظیفه دارد که فوراً موضوع را به سردبیر نشریه یا ناشر اطلاع دهد و جهت تکذیب یا اصلاح مقاله با سردبیر همکاری کند.

مالکیت و مدیریت

 دانشگاه تهران کوشیده است سیاستگذاران خدمات و پژوهش‌ها را به‌شیوه‌ای کارساز از تصمیم‌سازان علمی در خصوص موارد محققانه جدا کند. از نظر دانشگاه تهران، این مسئلۀ بسیار مهمی است و نظام‌های مدیریت نشریات نباید از آن غافل باشند، زیرا [فقدان جداسازی مذکور] می‌تواند به افت کیفیت تولیدات بینجامد و مسیر علوم پزشکی را منحرف سازد.

دانشگاه تهران در انتشار پژوهش‌ها از سه اصل اساسی پیروی می‌کند:

-   استقلال اعضای شورای سردبیری، به ویژه سردبیر، در اتخاذ تصمیم‌های علمی؛

-   اجرای مناسب سرمشق داوری همتراز برای انتخاب متریال محققانه؛ و

-  انسجام ساختاری متریال‌های منتشرشده، که دریافت و استفاده از آن‌ها را برای خوانندگان و پژوهشگران آسان می‌سازد.

دانشگاه تهران کوشیده است در مقابل تمام عواملی که مغایر این اصول هستند، مقاومت کند و همچنین همۀ مشارکت‌کنندگان در تولید محققانه را از عواقب انحراف از اصول مذکور آگاه سازد.

در ادامه، دستورالعمل‌هایی جهت پاس‌داشتِ مسئولیت‌ها و اختیارات سردبیران و مالکان ذکر می‌شود:

-  پیش از به کار گماردن سردبیر، لازم است شرایط مربوط به فعالیت او (ازجمله اختیارات، مسئولیت‌ها، مدت مسئولیت، و سازوکارهای رفع تعارض‌ها و مناقشات) صراحتاً اعلام شود و مورد موافقت مالک و سردبیر قرار گیرد.

-  کلیۀ اختیارات مربوط به محتوای نشریه باید به‌طور کامل در دست سردبیران باشد؛ این اصل غالباً «استقلال سردبیری» خوانده می‌شود. مالکان حق ندارند در ارزیابی، انتخاب، یا ویرایش مقاله‌ها (چه به‌صورت مستقیم، چه با پدید آوردن فضایی برای تأثیرگذاری جدی بر تصمیمات سردبیری) دخالت کنند.

-  تصمیمات سردبیری اساساً باید بر مبنای صحت و اعتبارِ اثر و اهمیت آن برای مخاطبان اتخاذ شود، و نه به‌قصد توفیق اقتصادی نشریه. سردبیران و ویراستاران در ابراز دیدگاه‌های انتقادی (و البته مسئولانه) خود در مورد تمام جوانب مسائل علمی آزاد هستند و نباید از عقوبت هراسی داشته باشند، حتی اگر دیدگاه‌هایشان مغایر اهداف اقتصادی ناشر باشد. سردبیران برای حفظ این موضع، باید حمایت جمعی از مشاوران (متشکل از داوران، اعضای شورای سردبیری، هیئت تحریریه، و خوانندگان) را طلب کنند.

-  سردبیران موظف‌اند رَویه‌هایی برای جلوگیری از اثرگذاری انگیزه‌های اقتصادی و علائق شخصی بر تصمیمات حوزۀ سردبیری ایجاد کنند.

-  مالکان در استخدام و اخراج سردبیران مختار هستند، اما لازم است تنها در صورت وجود دلایل قانع‌کنندۀ متضمن سلب اعتماد (همچون تصمیم‌گیری‌های غیرمسئولانۀ سردبیران، بی‌اخلاقی علمی، مخالفت با گرایش‌های بلندمدت حوزۀ سردبیری نشریه، یا اَعمال شخصی مثل فعالیت‌های مجرمانه) دست به اخراج سردبیران بزنند. علاوه بر این‌ها، بهتر است ارزیابی‌هایی که مبنای استخدام یا اخراج افراد قرار می‌گیرد، به‌عهدۀ گروهی از متخصصان مستقل گذاشته شود، و نه تعداد محدودی از مدیران اجرایی سازمانِ مالک نشریه.

-  سردبیران باید گزارش‌های خود را به بالاترین سطح هیئت حاکم بر سازمان مالک نشریه ارائه کنند، و نه به کارمندان سرپرستی. تصمیمات عمده دربارۀ استخدام سردبیر بر عهدۀ این هیئت است و باید پس از بحثی آزادانه و اختصاص وقت کافی برای شنیدن نظرات همۀ طرف‌های ذی‌نفع اتخاذ شود. برخی مالکان ترجیح می‌دهند گروهی مستقل منصوب کنند تا در خصوص تصمیم‌گیری‌های عمدۀ مرتبط با سردبیر و نشریه از این گروه نظر بخواهند.

-  سردبیران باید در مقابل هر عملی که ممکن است به اصول نشریه خدشه وارد کند بایستند، حتی اگر به قیمت به خطر افتادن موقعیت‌شان باشد. چنان‌چه تخلفات عمده‌ای رخ دهد، سردبیران باید در جلب توجه جامعۀ علمی بین‌المللی به آن تخلفات، مشارکت کنند.

تعارض منافع

مقالات همۀ اعضای شوراهای سردبیری و سردبیران نشریات دانشگاه تهران عیناً فرایندی مشابه آثار مؤلفان دیگر را برای داوری طی می‌کنند. در مواردی که داور به تعارض منافع در خصوص متن دریافتی ظنین شود، یا خواننده‌ای در مقالۀ چاپ‌شده شواهدی از تعارض منافع بیابد، دانشگاه تهران مطابق دستورالعمل COPE رفتار خواهد کرد.