پژوهش های ایران شناسی

حکمرانی در شاهنامه‌: فراسویِ اقتدارِ ‌الهیاتی، سنتی و‌کاریزماتیک (بررسی سیرتحولِ حکمرانی در شاهنامه با تمرکز بر پادشاهی جمشید، فریدون، کیکاوس و کیخسرو)

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسنده

رضا جاوید

دکتری جامعه‌شناسی فرهنگی، گروه جامعه‌شناسی، دانشکده علوم انسانی، دانشگاه گیلان، رشت، ایران.

https://doi.org/10.22059/jis.2026.408171.1391
چکیده
مشروعیت حکمرانی در شاهنامه با تاکید بر انواعِ فرّ و فرّه ایزدی و کیانیِ پادشاه تحقق می­پذیرد. با وجود اینها شاهنامه در برخی موارد بر این نکته هم تاکید دارد که فرّه ایزدی و فرّ کیانی همواره هاله محافظت از سیاست و قدرت نبوده و چه بسا نردبانی دروغین است که به خودکامگی و خودخداپنداری منتهی می­شود. این سرنوشتِ پادشاهِ پیشدادی جمشید است به روایت فردوسی. در موردِ کیکاووس هم فقدانِ برخی صلاحیت­های اخلاقی و اجتماعی می­تواند هاله پیرامون فرمانروا را زایل کند. در این دو حالت، به نظر می­رسد متافیزیکِ سیاسی فرمانروا نابسنده بوده و نیاز به چشم­اندازی اخلاقی را طلب می­کند. نماینده این چشم­اندازِ اخلاقی فریدون است. اما متافیزیک سیاسیِ فریدون همراه با صلاحیتِ اخلاقی­اش، سرانجام در کیخسروست که به کمالِ خود می­رسند. چنین تحولی ایجادِ نهاد و ساختارِ حکمرانی مطلوب را ضرورت می­بخشد. اما به ناگزیر نتیجه منطقی چنین نهاد و ساختاری، غیابِ پادشاه به مثابه سوژه حاکم و تمام عیارِ سیاست است. این مقاله ضمن بررسی دو شکل مشروعیت سیاسی(متافیزیکی و اخلاقی) در چهار پادشاهِ اسطوره­ای و حماسی شاهنامه، نتیجه می­گیرد کیخسرو از محدودیت­های دو مشروعیت نخستین فراتر رفته و به طرح افکنی نهادِ حکمرانی می­رسد، نهادی که بیش از فره ایزدی و صلاحیتِ اخلاقی پادشاه و حضورِ فردی او در سیاست، به کارآمدی، اثربخشی و رضایتِ عمومی تابعان معطوف است.

کلیدواژه‌ها

شاهنامه
فرّه ایزدی
حکمرانی
جمشید
فریدون
کیکاوس
کیخسرو
موضوعات

عنوان مقاله English

Governance in the Shahnameh: Beyond theological, traditional, and charismatic authority (A study of the evolution of governance in the Shahnameh with a focus on the reigns of Jamshid, Fereydun, Kikaus, and Kaykhosrow)

نویسنده English

Reza Javid
PhD in cultural sociology, Department of Sociology, Faculty of Humanities, University of Guilan, Rasht, Iran.
چکیده English

The legitimacy of rule in the Shahnameh is realized by emphasizing the Farr and Farr e Yazidi and Kayani. Despite these, the Shahnameh also emphasizes in some cases that Farr e Yazidi and Farr e Kayani are not always a protective halo of politics and power, but rather a false ladder that leads to autocracy and self-deification. According to Ferdowsi, this is the fate of the Pishdadi king of Jamshid. In the case of Kay Kāvus, the lack of some moral and social qualifications can also eliminate the halo surrounding the ruler. In these two cases, the political metaphysics of the ruler seems to be inadequate and requires a moral perspective. The representative of this moral perspective is Fereydun. However, Fereydoun's political metaphysics, along with his moral competence, finally reach their perfection in Kay Kāvus. Such a development necessitates the creation of a desirable governing institution and structure. But the inevitable logical consequence of such an institution and structure is the absence of the king as the ruling and full-fledged subject of politics. This article, while examining two forms of political legitimacy (metaphysical and moral) in the four mythical and epic kings of the Shahnameh, concludes that Keykhosrow goes beyond the limitations of the first two legitimities and comes to project the institution of governance, an institution that is focused on the efficiency, effectiveness, and general satisfaction of the subjects, rather than the divine grace and moral competence of the king and his personal presence in politics.

کلیدواژه‌ها English

Shahnameh
Farrah Izadi
Governance
Jamshid
Fereydoun
Kikaus
Kaykhosrow
اسلامی ندوشن، محمدعلی(2536)نوشته های بی سرنوشت، تهران: انتشاراتِ جاویدان.
اصیل، حجت الله(1369) از جمشید تا فریدون، داستان فراز و فرود قدرت در شاهنامه، فرهنگ پاییز 1369 شماره( 7)، ص 330.
اعتماد مقدم، علیقلی(بی تا) فرّ در شاهنامه، تهران: انتشاراتِ وزارت فرهنگ  وهنر.
اعتماد مقدم، علیقلی(بی تا) پادشاهی و پادشاهان از دیده ایرانیان بربنیاد شاهنامه فردوسی، تهران: انشاراتِ وزارت فرهنگ و هنر.
امین دهقان، معصومه(1383) مقایسه انسان فرهمند درشاهنامه با ولی در مثنوی، تهران: حقیقت.
بندکیس، راینهارد(1382)سیمای فکری ماکس وبر، ترجمه محمود رامبد، تهران: انتشارتِ هرمس.
بهار، مهرداد(1376)جستاری چند در فرهنگِ ایران، چاپ سوم، تهران: انتشاراتِ فکرِ روز.
بهار، مهرداد(1375)پژوهشی در اساطیرِ ایران، ویراستار کتایون میرزا پور، ویرایش 3، تهران: آگه.
پورداوود، ابراهیم(1377)یشت ها، ترجمه و تفسیر: ابراهیم پورداوود، تهران: اساطیر.
ثعالبی، ابومنصور(1368) تاریخ ثعالبی، غرراخبارِ ملوک الفرس و سیرهم، پاریس: نشرنقره.
حمیدیان، سعید(1383)درآمدی براندشه و هنرِ فردوسی، تهران: ناهید.
دبیرسیاقی، محمد(1393) برگردانِ روایت گونه شاهنامه به نثر، تهران: نشرِ قطره.
رستگار، منصور(1354)فریدون در شاهنامه، خرد و کوشش تابستان ۱۳۵۴ شماره( ۱۷).
رضاقلی، علی(1377)جامعه شناسی خودکامگی، تهران: نشر نی.
ریاحی، محمد امین(1380) فردوسی، تهران: طرح نو.
صفا،ذبیح الله (1333)حماسه سرایی در ایران، از قدیمی ترین عهدتاریخی تا قرن چهارم هجری، تهران: موسسه مطبوعاتی امیرکبیر.
فردوسی، ابوالقاسم(1394) شاهنامه، بخش یکم(از آغاز تا پایانِ داستانِ فرودِ سیاوخش) پیرایشِ جلالِ خالقی مطلق، تهران: سخن.
فولادیان، مجید، جلایی پور، محمدرضا(1395)مقایسه سلطه فرّه مندانه و سلطه کاریزماتیک با اتکاء به آراء وبر: ایضاحِ یک خلط مفهومی،فصلنامه مطالعاتِ میان رشته ای در علوم انسانی، دوره هشتم، شماره( 3 )، تابستانِ 1395، صص88-53.
کوزر، لوئیس آلفرد(1373)زندگی و اندیشه بزرگان جامعه شناسی، ترجمه محسن ثلاثی، تهران: علمی.
کزازی، جلال الدین(1377)مازهای راز، جستارهایی در شاهنامه، تهران: نشر مرکز.
کزازی، دکتر میرجلال الدین(1390)نامه باستان، ویرایش و گزارشِ شاهنامه فردوسی، جلد اول(از آغاز تا پادشاهی منوچهر)تهران: سازمان مطالعه و تدوین کتبِ علوم انسانی دانشگاه ها(سمت) مرکز تحقیق و توسعه علوم انسانی.
کزازی، دکتر میرجلال الدین(1390)نامه باستان، ویرایش و گزارشِ شاهنامه فردوسی، جلد چهار(از داستانِ فرودِ سیاوش تا داستانِ اکو دیوان)تهران: سازمان مطالعه و تدوین کتبِ علوم انسانی دانشگاه ها(سمت) مرکز تحقیق و توسعه علوم انسانی.
طبری، محمدبن جریر(1386)تاریخ بلعمی، ترجمه ابوعلی بلعمی، به تصحیح ملک الشعرای بهار و محمد پروین گنابادی، تهران: هرمس.
عزیزخانی، احمد، غضنفری، سعید(1404) درآمدی انتقادی بر مفهومِ فره ایزدی در ایرانِ باستان(با تکیه بر مفهومِ شاهی آرمانی)الهیاتِ تطبیقی، سال شانزدهم ، شماره( 33)، بهار و تابستانِ 1404صص 88-71.
ماسه، هنری(1350) فردوسی و حماسه ملی، ترجمه مهدی روشن ضمیر، تبریز: انتشاراتِ کمیته استادان.
مقدسی، مطهّربن طاهر(1374)آفرینش و تاریخ(مجلد اول تا سوم)مقدمه، ترجمه و تعلیقات از دکتر محمد رضا شفیعی کدکنی، تهران: آگه.
موسوی، کاظم. خسروی، اشرف(1389) پیوند خرد و اسطوره در شاهنامه، تهران: شرکت انتشارات علمی و فرهنگی.
همایون کاتوزیان، محمدعلی(1377) فره ایزدی و حق الهی پادشاهان،اطلاعات سیاسی و اقتصادی 1377 ، شماره( 129 و 130)،ص7.
هینلز، جان(1368)شناختِ اساطیرِ ایران، ترجمه ژاله آموزگار-احمدتفضلی، بابل: کتابسرای بابل-نشرِ چشمه.
مینوی خرد(1354) ترجمه احمد تفضلی، تهران: انتشاراتِ بنیادِ فرهنگِ ایران.
نبوی،سیدحبیب(1388)پژوهشی در شاهنامه(پادشاهی تهمورث) آفتاب اسرار، سال سوم بهار ۱۳۸۸ ، شماره( ۹)، ص65.
یارشاطر، احسان(1379)داستان های ایران باستان، مبتنی بر آثارِ اوستایی، تهران: شرکتِ انتشاراتِ علمی و فرهنگی.
References
Al-Tabari,Muhammad ibn Jarir (2007). The History of Bal'ami, translated by Abu Ali Bal'ami, edited by Malek al-Shu'ara Bahar and Mohammad Parvin Gonabadi. Tehran: Hermes Publishing. [in persian].
Amin-Dehqan,Masoumeh (2004). A Comparison of the Noble Human in the Shahnameh and the Vali in the Masnavi. Tehran: Haqiqat Publishing. [in persian].
Asil,Hojatollah (1990). From Jamshid to Fereydun: The Rise and Fall of Power in the Shahnameh. Farhang Payiz Journal, 7, p. 330. [in persian].
Azizkhani,Ahmad,& Ghazanfari,Saeed (2025). A Critical Introduction to the Concept of Divine Grace (Farah Izadi) in Ancient Iran (With Emphasis on the Concept of Ideal Kingship). Comparative Theology, 16th Year, Issue 33, Spring and Summer 2025, pp. 71-88. [in persian].
Bahar,Mehrdad (1996). A Study of Iranian Mythology, edited by Katayoun Mirzapour, 3rd Edition. Tehran: Agah Publishing. [in persian].
Bahar,Mehrdad (1997). Several Essays on Iranian Culture, 3rd Edition. Tehran: Fikr-e Rooz Publishing. [in persian].
Bendix,Reinhard (2003). Max Weber an intellectual portrait, translated by Mahmoud Rambod. Tehran: Hermes Publishing. [in persian].
Blau,Peter M(1963) Critical Remarks on Weber's Theory of Authority, The American Political Science Review, Vol. 57, No. 2 (Jun., 1963), pp. 305-316.
Dabir siaghi,Mohammad (2014). A Translation of the Narrative Style of the Shahnameh into Prose. Tehran: Qatrah Publishing. [in persian].
Eslami Nadushan, Mohammad Ali (2536) Writings of the Fateless, Tehran: Javidan Publications. [in persian].
E'temad-Moghadam, Aliqoli (n.d.). Far dar Shahnameh. Tehran: Ministry of Culture and Art Publishing. [in persian].
E'temad-Moghadam, Aliqoli (n.d.). Kingship and Kings from the Iranian Perspective Based on the Shahnameh of Ferdowsi. Tehran: Ministry of Culture and Art Publishing. [in persian].
Ferdowsi,Abu al-Qasem (2015). Shahnameh, Volume One (From the Beginning to the Story of Siavash's Death), edited by Jalal Khaligi-Motlaq. Tehran: Sokhan Publishing. [in persian].
Fouladian,Majid,& Jalai-Pour,Mohammadreza (2016). A Comparison of Charismatic and Rational-legal Domination Based on Weber's Views: Clarification of a Conceptual Confusion. Journal of Interdisciplinary Studies in Humanities, 8th Year, Issue 3, Summer 2016, pp. 53-88. [in persian].
Gerth, H.H., & Wright Mills, C. (Eds.). (1948). From Max Weber: Essays in Sociology, New York, Oxford university Press.
Hamidian,Saeid (2004). An Introduction to the Thought and Art of Ferdowsi. Tehran: Nahid Publishing. [in persian].
Hinnells, John (1989). Understanding Iranian Myths, translated by Zhaleh Amuzgar and Ahmad Tafazzoli. Babol: Ketab-Sara-ye Babol - Nashr-e Cheshmeh. [in persian].
Katoozian,Mohammad Ali (1998). Farah-e Izadi va Haq-e Elahi-ye Padeshahan. Etela'at-e Siasi va Eqtesadi, 1998, Issues 129 and 130, p. 7. [in persian].
Kazzazi,Jalaluddin (1377). Mazha-ye Raz: Essays on the Shahnameh. Tehran: Nashr-e Markaz. [in persian].
Kazzazi,Mir Jalaluddin (2011). Nameh-ye Bastan: Virayesh va Gozaresh-e Shahnameh-ye Ferdowsi, Volume One (From the Beginning to the Reign of Manuchehr). Tehran: Organization for the Study and Compilation of University Humanities Books (SAMT), Center for the Research and Development of Humanities. [in persian].
Kazzazi,Mir Jalaluddin (2011). Nameh-ye Bastan: Virayesh va Gozaresh-e Shahnameh-ye Ferdowsi, Volume Four (From the Story of Siavash's Death to the Story of Ekvadiv) Tehran: Organization for the Study and Compilation of University Humanities Books (SAMT), Center for the Research and Development of Humanities. [in persian].
Koser,Louis Alfred G. (1994). The Lives and Ideas of Great Sociologists, translated by Mohsen Salathi. Tehran: Elm Publishing. [in persian].
Maqdisi,Mota'her ibn Taher (1995). Creation and History (Volumes 1-3), Introduction, Translation, and Notes by Dr. Mohammad Reza Shafiei Kadkani. Tehran: Agah Publishing. [in persian].
Massé, Henry (1971). Ferdowsi and the National Epic, translated by Mehdi Roshan Zamir. Tabriz: Enteshaarat-e Komiteh-ye Ostaadan. [in persian].
Minuvi Khord (1975). Minuvi Khord, translated by Ahmad Tafazzoli. Tehran: Enteshaarat-e Bonyad-e Farhang-e Iran.
Mousavi,Kazem& Khosravi ,Ashraf (2010). The Connection Between Wisdom and Myth in the Shahnameh. Tehran: Scientific and Cultural Publishing Company. [in persian].
Nabavi,Seyyed Habib (2009). A Study on the Shahnameh (The Kingship of Tahmuras). Aftab-e Asrar, 3rd Year, Spring 2009, Issue 9, p. 65. [in persian].
Pourdavood,Ebrahim (1998). The Yashtha, Translation and Commentary by Ebrahim Pourdavood. Tehran: Asatir Publishing. [in persian].
Rastgar,Mansoor (1975). Fereydun in the Shahnameh. Kherad va Koshish, Summer 1975, Issue 17. [in persian].
Rezaqoli,Ali (1998). The Sociology of Despotism. Tehran: Ney Publishing. [in persian]
Riayahi,Mohammad Amin (2001). Ferdowsi. Tehran: Tarh-e No Publishing. [in persian].
Safa,Zabihullah (1954). Epic Poetry in Iran: From the Earliest Historical Period to the 4th Century AH. Tehran: Amir Kabir Press. [in persian].
Tha'alibi, Abu Mansur Abdul-Malik ibn Muhammad (1989), The History of Tha'alibi known as Gharar Akhbar Muluk al-Furs wa Sirahum, Paris: Nashr-e Noghreh. [in persian].
Yarshater, Ehsan (2000). The Stories of Ancient Iran, Based on Zoroastrian Texts. Tehran: Scientific and Cultural Publishing Company. [in persian].
پژوهش های ایران شناسی
دوره 16، شماره 2
تابستان 1405
صفحه 41-60

صفحه اصلی

هزینه های بررسی مقالات

اطلاعات آماری نشریه

تماس با ما