آیین مانوی و ریشه‌های زروانی در آن: از تعامل مفهومی تا تقابل کیهان‌شناختی

فرشباف ابریشمی, فرشاد; رجبی, مجیدرضا

doi:10.22059/jis.2026.411642.1405

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان

¹ دانشجوی دکتری گروه تاریخ، دانشگاه آزاد اسلامی واحد تهران مرکزی، تهران، ایران

² استادیار، گروه تاریخ، دانشگاه آزاد اسلامی واحد تهران مرکزی، تهران، ایران

https://doi.org/10.22059/jis.2026.411642.1405

چکیده

آیین مانوی، به‌عنوان یکی از مهم‌ترین جنبش‌های گنوسی دوران باستان، از بستر فرهنگی ایران زمین برخاست. یکی از مناقشه‌انگیزترین مباحث در مانوی‌شناسی، میزان تأثیرپذیری این آیین از اندیشه‌های زروانی است. این پژوهش با رویکردی تطبیقی نشان می‌دهد که مواجهه‌ی مانویت با زروانیسم، فراتر از وام‌گیری ساده، به تعاملی مفهومی و سپس تقابلی کیهان‌شناختی انجامیده است. پرسش اصلی این است که ریشه‌های زروانی در آیین مانوی تا چه اندازه حضور دارند و این تعامل چگونه به تقابل انجامیده است. پژوهش به روش توصیفی-تحلیلی و با اتکا به متون مانوی (کفالایا، سرودها)، متون پهلوی (بندهش، ارداویرافنامه) و منابع تاریخی انجام شده است. یافته‌ها نشان می‌دهد مانویان مفهوم «زروان» را به‌عنوان خدای زمان بیکران وام گرفتند، اما کارکرد آن را دگرگون ساختند. در زروانیسم، زروان جایگاهی والا و آغازین دارد، اما در مانویت، او نماد جهان مادی و زمان اسیرکننده (دوزخ تاریک) شد. این تغییر نگرش، بیانگر تقابل کیهان‌شناختی دو آیین است: مانویت جهان و زمان را شرّ مطلق می‌داند و در پی رهایی از آن است، در حالی که زروانیسم می‌کوشد منشأ شر را در درون نظامی یکتاپرستانه تبیین کند؛ بنابراین، مانویت با استفاده از اسطوره‌های زروانی، دشمنی تازه برای خدای نور آفرید و با تغییر جایگاه زروان، او را به نماد تاریکی بدل ساخت. این پژوهش در فهم تعاملات ادیان ایرانی پیش از اسلام و چگونگی رویارویی آن‌ها با مسئله‌ی شر و زمان نقش مهمی دارد.

کلیدواژه‌ها

https://doi.org/10.22059/jis.2026.411642.1405

موضوعات

باستان شناسی

عنوان مقاله [English]

Manichaeism and Its Zurvanian Roots: From Conceptual Interaction to Cosmological Opposition

نویسندگان [English]

ّFarshad Farshbaf Abrishami ¹
Majidreza Rajabi ²

¹ Department of History, Islamic Azad University, Tehran Central Branch, Tehran, Iran

² Corresponding author, PhD student in Pre-Islamic Iran, Department of History, Islamic Azad University, Tehran Central Branch, Tehran, Iran

چکیده [English]

As one of the most significant Gnostic movements of late antiquity, Manichaeism emerged from the cultural and religious context of Iran. One of the most debated issues in Manichaean studies concerns the extent and nature of this religion's indebtedness to Zurvanism, an influential current within Sasanian Zoroastrianism. Adopting a comparative approach, this study demonstrates that Manichaeism's encounter with Zurvanism transcended mere borrowing, evolving into conceptual interaction and ultimately cosmological opposition.The central question addresses the extent of Zurvanian elements in Manichaeism and how this conceptual engagement led to cosmological confrontation between the two systems. Employing a descriptive-analytical method, this research draws upon Manichaean texts (including the Kephalaia and hymns), Pahlavi sources (such as the Bundahishn and Ardā Wirāz Nāmag), and historical accounts.Findings indicate that while Manichaeans adopted the concept of "Zurvan" as the god of boundless time, they fundamentally transformed its function. In Zurvanism, Zurvan holds a primordial and exalted position; in Manichaeism, however, he becomes symbol of the material world and imprisoning time—synonymous with the dark hell. This conceptual shift reveals a profound cosmological opposition: Manichaeism regards the world and time as absolute evil from which liberation is sought, whereas Zurvanism attempts to explain the origin of evil within a framework tending toward monotheism.Thus, Manichaeism appropriated Zurvanian myths to construct a new adversary for the God of Light, redefining Zurvan as embodiment of darkness and captivity. This study contributes significantly to understanding pre-Islamic Iranian religious interactions and their divergent approaches to the fundamental problems of evil and time.

کلیدواژه‌ها [English]

Manichaeism
Zurvanism
Comparative Cosmology
Dualism
Time
Origin of Evil

مراجع

اردستانی رستمی ، حمیدرضا .( 1393)، مانی شاهنامه زروانیست » . پژوهشنامه ی ادب حماسی . سال دهم . شماره هیجدهم.

اردستانی رستمی، حمیدرضا، اسطورههای ایرانی؛ برآیند دگرگونیهای اجتماعی و جغرافیایی، فصلنامه ادبیات عــرفانـی و اسطـوره شنـاختی، س 11ـ ش ـ 40پاییز ، صص 35- 73.

اردستانی رستمی، حمیدرضا، مانیِ شاهنامه زروانیست، پژوهشنامه ادب حماسی، سال دهم، شماره هجدهم، پاییز وزمستان 1393، صص11-42.

اسدی، وحید، حسنی، میرزا محمد، زرین کوب، روزبه، زروان باوری در کیش مانوی، پژوهشهای ادیانی، سال هشتم، شماره پانزده، بهار و تابستان 1399، صص185- 210.

اسماعیلپور، ابوالقاسم مهرافروز، ،ناهید،«بازتاب گنوسیزم دراندیشهی ثنویت آیین مانی»، دومین کنفرانس بین المللی ادبیات و زبان شناسی، تیرماه 1396.

آسیموف، ایوان. (۱۳۷۰). تاریخ ادیان بزرگ جهان. ترجمه منوچهر بزرگمهر. تهران: شرکت سهامی انتشار.

آسیموف، موریس. (۱۳۷۰). مانی و دین مانوی. ترجمه منوچهر بزرگمهر. تهران: انتشارات امیرکبیر.

افراسیاب پور، علی اکبر، ریشه های عرفانی در اساطیر ایران، فصلنامه تخصصی عرفان، سال ششم ، شماره 24، تابستان 1389، صص 32-1.

اکبری، امیر، اندیشه های عرفانی در اعتقادات مانوی، فصلنامه تخصصی عرفان، سال چهارم، شماره 15، بهار 1387، صص 121-138.

بویس، م. (۱۳۷۵). تاریخ زرتشتیان (ج. بدخشی، مترجم). انتشارات امیرکبیر.

بویس، ماری. (۱۳۷۵). تاریخ ادیان ایران زرتشتی و آیین مانی. ترجمه ابوالحسن سروقدی. تهران: انتشارات امیرکبیر.

بویس، مری. (۱۳۷۵). تاریخ زرتشتی. ترجمه حسن انوشه. تهران: انتشارات امیرکبیر.

پورداود، علیرضا. (۲۰۱۸). «ایدئولوژی دوقطبی و سیاست خارجی ساسانیان». فصلنامه مطالعات تاریخ ایران، ۱۲(۳)، ۳۹-۶۰.

جعفری فرشته، عامری، محسن، آیین گنوسی و تاثیران آن بر عقاید عارفان مسلمان، پژوهشنامه مذاهب اسلامی، سال سوم، شماره پنجم، بهار و تابستان 1395، صص 143-159.

حسینی، پژمان. (۱۴۰۰). «تحلیل گفتمان مانویت در متون پهلوی: رویکردی به سنت‌سازی استراتژیک». فصلنامه پژوهش‌های ادیان و عرفان، ۹(۳)، ۳۵-۶۰.

حسینی، پژمان. (۱۴۰۱). «مناقشه بر سر میراث: تحلیل گفتمان مانویت و بازتولید معنا در فرهنگ ساسانی». فصلنامه مطالعات فرهنگی دوره باستان، ۷(۲)، ۴۳-۶۵.

حسینی، سید توفیق ، زرینکوب، روزبه، مانی: مصلح گنوسی یا پیامبر مانوی، تاریخ ایران: شماره 21(5/79)، زمستان 95ـ بهار 1396، صص 41-57.

حکمت، ابوالحسن. (۱۳۶۹). دوگانه‌انگاری در تاریخ ایران. تهران: انتشارات سمت.

دانشکدة ادبیات و علوم انسانی، دانشگاه شهید باهنر کرمان، سال دوازدهم، شمارة بیست، 1392.

رحمانی،امینه، حاج ابراهیمی، طاهره، لاجوردی، فاطمه، ایو اسحاق لور یدگاه مانیمسئلة شر از د یبر بررسی مسئله شر از دیدگاه مانی و اسحاق لوریا، مجله معرفت ادیان، سال شانزدهم، شماره چهارم، پیاپی ،64 پاییز 1404، صص 97-116.

رفیعی، سارا. (۱۴۰۱). «نقش تقدیرگرایی زروانی در ساختار اداری دوره ساسانی». مجله پژوهش‌های تاریخی، ۲۵(۱)، ۸۱-۱۰۰.

رنجبر، پروین، حامدی،زهرا رسولی ، علی، در آمدی بر اندیشه دینی ایرانیان باستان، فصلنامه علمی پژوهشنامه تاریخ، سال پانزدهم، شماره 58، بهار 1399.

زرینکوب، روزبه، حسینی، سید توفیق ، ریشه های گنوسی اسطوره آفرینش در کیش مانوی، تاریخ ایران: دوره 13 ،شماره 1 ،بهار و تابستان 1399، صص 27-1.

زنر، آر. سی، (1389)، طلوع و غروب زردشتی گری. ترجمـه تیمـور قـادری موسسـه : تهـران، انتشارات امیرکبیر.

شاهبازی، رضا. (۱۳۹۱). «زروانی‌گری: بررسی یک جریان فکری در ایران باستان». مجله پژوهش‌های تاریخی، ۴(۱)، ۲۵-۴۸.

شروو، پرورس اوکتور (1382)، عناصر ایرانی درآیین مان.، ترجمۀ محمد شکری فومشی. چاپ اول. تهران: انتشارت طهوری.

شریفی، یاسر، حاجیانی، فرخ، مطالعة تطبیقی کیش مانی با سایر مکاتب گنوسی از منظر کیهانشناسی و خداشناسی، مجلّة مطالعات ایرانی، صص 113-91.

شهرستانی، محمدبن عبدالکریم، (1358) ،الملل و النحل، مقدمه و حواشی و تعلیقـات محمدرضـا جلال نائینی، تهران، اقبال.

صادقی اول، هادی، محسنی، حسین، تحلیل استعاره صلح و نوعدوستی در نظریه دولت آیینی مانی، فصلنامه دولت پژوهی، سال هشتم، شماره ،29بهار ،1401صفحات 188ـ151.

صادقی، محسن. (۱۳۹۸). «عقلانی‌سازی اسطوره در الهیات زروانی». فصلنامه فلسفه دین، ۹(۲)، ۱۰۵-۱۲۰.

صص 80-108.

عنبری، امید گل، عزیزی فر،امیرعباس، بازتــاب باورهای زروانی در قصههــای عامیانه مکتوب ایرانی مورد پژوهانه: دارابنامه و قصه حمزه، تاریخ ایران: دوره ،13شماره ،1بهار و تابستان 1399، صص 51-76.

کلباسی، مریم. (۱۳۸۶). «مانی و سنت گنوسیس». فصلنامه هنر و مردم، ۱۵(۵۹)، ۷۲-۸۹.

کیوانپور، مرجان، نگاهی به زروان اسطوره و بررسی کیهان شناخت زروانی بر اساس سه متن پهلوی گزیده ،بندهش های زادسپرم و مینوی خرد، دو فصلنامه تخصصی پژوهشنامه فرهنگ و زبانهای باستانی، سال دوم، شماره اول، بهار و تابستان ،1400صص 17.

مالمیر، محمد ابراهیم، یوسفی سحر، ثنویت قذرت در بن مایههای تثلیث «اوستا»، معرفت ادیان، سال دهم، شماره اول، پیاپی 37، زمستان 1397، صص 65-83.

محمودآبادی، سیداصغر. رییسی، فاطمه(1389)، مانویت اولین تحول فکری در بنیاد دینی ساسانیان، تاریخ، دوره 5، شماره 16.

مشکور، محمدجواد. (۱۳۶۱). تاریخ ادیان. جلد اول: از آغاز تا ظهور اسلام. تهران: انتشارات علمی و فرهنگی.

منتظری، سید سعیدرضا، زروان در گذر تاریخ، میثاق امین- فصلنامه پژوهشی اقوام و مذاهب، سال چهارم، شماره پانزدهم، پاییز 1389، صص 137-163.

یوهانان، آبراهام، آموزههای مانی دربارۀ آغاز جهان، ترجمه حمیدرضا اردستانی رستمی، فصلنامه ُجندیشاپور، دانشگاه شهید چمران اهواز، سال پنجم، شماره ،۲۰زمستان 1398، صص 107-115.

Aasimov, Ivan. (1991). History of the World's Great Religions. Translated by Manuchehr Bozorgmehr. Tehran: Entesharat-e Amir Kabir.[In Persian].

Aasimov, Morris. (1991). Mani and the Manichaean Religion. Translated by Manuchehr Bozorgmehr. Tehran: Entesharat-e Amir Kabir. [In Persian].

Afsareh Pour, Ali Akbar. (2010). Rish-ha-ye ‘Erfani dar Asatir-e Iran [Mystical Roots in Iranian Myths]. Faslnameh-ye Tas’holi-ye ‘Erfan [Specialized Journal of Mysticism], 6(24), pp. 1-32. [In Persian].

Akbari, Amir. (2008). Andishe-ha-ye ‘Erfani dar E’tedādāt-e Māni [Mystical Ideas in Manichaean Beliefs]. Faslnameh-ye Tas’holi-ye ‘Erfan [Specialized Journal of Mysticism], 4(15), pp. 121-138. [In Persian].

Al-Asma'ilpour, Abolqasem Mehravaz. (2017). “Bāztab-e Gnosisizm dar Andishe-ye Sonnīti-ye Āyin-e Māni” [The Reflection of Gnosticism in the Dualistic Thought of Manichaeism]. Dovomin Konferāns-e Beynolmelali-ye Adabiyāt va Zābān Shenāsi [Second International Conference of Literature and Linguistics], Tir 1396. [In Persian].

Anabari, Omid Gol; Azizi Far, Amirabbas. (2020). “Bāztab-e Bāvār-hā-ye Zervāni dar Qesah-hā-ye ‘Āmiyāneh-ye Maktub-e Irāni: Mord-e Pāyāneh: Darāb-nāmeh va Qesah-e Hamzeh” [The Reflection of Zervanite Beliefs in Written Iranian Folk Tales: A Case Study: Darāb-nāmeh and Qesah-e Hamzeh]. Tārikh-e Irān [History of Iran], 13(1), pp. 51-76. [In Persian].

Ardestani Rostami, Hamidreza. (2014). “Māni-ye Shāhnāme-ye Zervānisti” [Mani, the Zervanite Shahnameh]. Pajuheshnameh-ye Adab-e Hamāsi [Journal of Epic Literature], 10(18), pp. 11-42. [In Persian].

Ardestani Rostami, Hamidreza. (2014). Asurahā-ye Irāni; Barāyand-e Taghirgāhi-hā-ye Ejtemā’i va Joghrafiāyi [Iranian Myths; The Outcome of Social and Geographical Changes]. Faslnameh-ye Adabiyāt-‘Erfān va Asurah Shenāsi [Journal of Literature-Mysticism and Mythology], 11(40), pp. 35-73. [In Persian].

Asadi, Vahid; Hassni, Mirza Mohammad; Zarrinkub, Roozbeh. (2020). Zervān Bāvari dar Kish-e Māni [Zervanite Beliefs in the Manichaean Religion]. Pajuhesh-hā-ye Eddāni [Religious Studies], 8(15), pp. 185-210. [In Persian].

Boyce, M. (1979). Zoroastrians: Their Religious Beliefs and Practices. London: Routledge & Kegan Paul.

Boyle, Mary. (1996). History of Iranian Religions: Zoroastrianism and Manichaeism. Translated by Abolhassan Servoghian. Tehran: Entesharat-e Amir Kabir. [In Persian].

Boyle, Mary. (1996). History of Zoroastrianism. Translated by Hassan Anousheh. Tehran: Entesharat-e Amir Kabir. [In Persian].

Boyle, Mary. (1996). The History of the Zoroastrians. Translated by J. Badkashi. Tehran: Entesharat-e Amir Kabir. [In Persian].

Brandt, A. (2017). Manichaean Texts from the Roman Empire. Cambridge: Cambridge University Press.

Christensen, P. (2011). The Iranian World: From Ancient Empires to Modern Republics. London: Routledge.

Gardner, I. (2019). "The Universal Prophet: Mani's Synthesis of World Religions." Journal of Late Antiquity, 12(2), 321-345.

Gnoli, G. (2000). "Zoroaster in History." In Zoroastrian and Iranian Studies, 115-132. Costa Mesa, CA: Mazda Publishers.

Gnoli, Gherardo. (2000). "Zoroaster in History". In Philologia et Linguistica: Gherardo Gnoli, Maria Vittoria Fontana, and Biagio De Simone (eds.), IsMEO, Rome.

Hosseini, Payman. (2021). “Tahlil-e Goftermān-e Māniyat dar Matn-hā-ye Pahlavi: Rāh-e Andisheh be Senet-sāzi-ye Strātejik” [Discourse Analysis of Manichaeism in Pahlavi Texts: A Move Towards Strategic Tradition-Making]. Faslnameh-ye Pajuhesh-hā-ye Addyan va ‘Erfān [Journal of Studies on Religions and Mysticism], 9(3), pp. 35-60. [In Persian].

Hosseini, Payman. (2022). “Monāqesh bar Mirāth: Tahlil-e Goftermān-e Māniyat va Bāz-tolid-e Ma’nā dar Farhang-e Sāsāni” [A Dispute over Heritage: Discourse Analysis of Manichaeism and the Reproduction of Meaning in Sasanian Culture]. Faslnameh-ye Motā’alehāt-e Farhangi-ye Dowre-ye Bāstān [Journal of Ancient Cultural Studies], 7(2), pp. 43-65. [In Persian].

Hosseini, Seyed Tofiq; Zarrinkub, Roozbeh. (2016). “Mālih-e Gnosisi ya Paymābar-e Māni” [The Gnostic Reformer or the Prophet Mani]. Tārikh-e Irān [History of Iran], 21(5/79), pp. 41-57. [In Persian].

Jafari Farashteh, Amir; Mohsen, Amini. (2016). “Āyin-e Gnosis va Tasir-e Ān ‘alā ‘Aqā’id-ye ‘Ārefān-e Mosalman” [The Gnostic Religion and its Influence on the Beliefs of Muslim Mystics]. Pajuheshnameh-ye Mazhab-hā-ye Eslāmi [Journal of Islamic Sects], 3(5), pp. 143-159. [In Persian].

Johanan, Abraham. (2019). “Āmūzhesh-hā-ye Māni darbāre-ye Āghāz-e Jahān” [Mani's Teachings on the Origin of the World]. Translated by Hamidreza Ardestani Rostami. Jondishapur [Journal], Shahid Chamran University of Ahvaz, 5(20), pp. 107-115. [In Persian].

Kalbasi, Maryam. (2007). “Māni va Senet-e Gnosisis” [Mani and the Gnostic Tradition]. Honar va Mardom [Art and People], 15(59), pp. 72-89. [In Persian].

Khatami, Abolhassan. (1990). Dovganegāri dar Tārikh-e Iran [Dualism in the History of Iran]. Tehran: Entesharat-e Sāzmān. [In Persian].

Kiyānpour, Marjan. (2021). “Negāhi be Zervān-ye Asurah va Barresi-ye Keyhān Shenāsī-ye Zervāni bar Asās-e Seh Matn-e Pahlavi: Gozideh, Bandesh-hā-ye Zād-e Aspm, va Mānī-i Kherad” [A Look at the Mythical Zervan and a Study of Zervanite Cosmology Based on Three Pahlavi Texts: Gozideh, Bundahishn, and Mānī-i Khrad]. Dov Faslnameh-ye Tas’holi-ye Pajuheshnameh-ye Farhang va Zābān-hā-ye Bāstān [Bimonthly Specialized Journal of Ancient Culture and Languages], 2(1), pp. 1-17. [In Persian].

Klassen, Peter. (2009). "Dualism". In Encyclopaedia Iranica, Vol. VII, Fasc. 5, pp. 511-517.

Lieu, Samuel N. C. (1992). Manichaeism in the Later Roman Empire and Medieval China: A Historical Survey. Manchester: Manchester University Press.

Mahmoudabadi, Seyed Asghar; Reyisi, Fatemeh. (2010). Māniyat: Avvalin Taghyir-e Fe’kri dar Beniyād-e Dini-ye Sāsāniyān [Manichaeism: The First Intellectual Change in the Religious Foundation of the Sasanians]. Tārikh [History], 5(16), pp. 1-12. [In Persian].

Malmir, Mohammad Ebrahim; Yoosefi Saahr, Sogand. (2018). Sonnit-e Qadaret dar Benāmeh-hā-ye Taslīs “Avesta” [Dualism of Severity in the Trinitarian Elements of the Avesta]. Ma’refat-Addyan [Journal of Religious Knowledge], 10(37), pp. 65-83. [In Persian].

Mashkur, Mohammad Javad. (1982). Tārikh-e Addyan [History of Religions]. Vol. 1: From the Beginning to the Advent of Islam. Tehran: Entesharat-e ‘Elmi va Farhangi. [In Persian].

Mazndarani, Mohammad ibn Abdolkarim. (1979). Al-Milal wa al-Nihal. Introduction, notes, and appendices by Mohammadreza Jalal al-Din al-Na’ini. Tehran: Eqbal. [In Persian].

Miller, S. (2018). "Strategic Syncretism: Manichaean Persuasion in Late Antiquity." Journal of Early Christian Studies, 26(2), 205-228.

Montazeri, Seyed Saeed Reza. (2010). Zervān dar Gozar-e Tārikh [Zervan in the Course of History]. Me’thāq-e Amīn [Covenant of Faith], 4(15), pp. 137-163. [In Persian].

Pur Davoud, Alireza. (2018). “Id’iyoloji-e Doqatbi va Siāsat-e Khārejī-ye Sāsāniyān” [Dualistic Ideology and the Foreign Policy of the Sasanians]. Faslnameh-ye Motā’alehāt-e Tārikh-e Irān [Journal of Iranian Historical Studies], 12(3), pp. 39-60. [In Persian].

Rafii, Sara. (2022). “Nokh-e Taghdirgarāyi-ye Zervāni dar Sakhtar-e Edāri-ye Dowre-ye Sāsāni” [The Role of Zervanite Determinism in the Administrative Structure of the Sasanian Period]. Majalleh-ye Pajuhesh-hā-ye Tārikhi [Journal of Historical Studies], 25(1), pp. 81-100. [In Persian].

Rahmani, Amina; Hajj Ebrahim, Tahereh; Lajvardi, Fatemeh. (2025). “Ayoe Es’hāq Luryā; Negāh-e Māni be Mas’ale-ye Shar” [Isaac Luria; Mani's View on the Problem of Evil]. Ma’refat-Addyan [Journal of Religious Knowledge], 16(4), 64, pp. 97-116. [In Persian].

Ranjbar, Parvin; Hamidi, Zahra; Rasouli, Ali. (2020). Yāmand bar Andishe-ye Dini-ye Irāniyān-e Bāstān [An Introduction to the Religious Thought of Ancient Iranians]. Pajuheshnameh-ye Tārikh [Research Journal of History], 15(58), pp. 1-12. [In Persian].

Reat, Ludo. (2001). "Mani's Religious Background". In G. W. Bowersock, P. Brown, O. Grabar (eds.), Late Antiquity: A Guide to the Postclassical World. Harvard University Press.

Richmond, K. (2020). "Prophetic Competition in Late Antique Iran: Mani and the Zoroastrian

Sadeghi Olfat, Hadi; Mohseni, Hossein. (2022). “Tahlil-ye Estereh-ye Solh va No’-doosti dar Nazriye-ye Dowlat-Āyini-ye Māni” [Analysis of the Metaphor of Peace and Goodwill in Mani's Theory of the Religious State]. Faslnameh-ye Dowlat Shenāsi [Journal of Studies on the State], 8(29), pp. 151-188. [In Persian].

Sadeghi, Mohsen. (2019). “‘Aqlānī-sāzi-ye Asurah dar Elāhiāt-e Zervāni” [Rationalization of Myth in Zervanite Theology]. Faslnameh-ye Falsafe-ye Din [Journal of Philosophy of Religion], 9(2), pp. 105-120. [In Persian].

Shahbazi, Reza. (2012). “Zervānigāri: Barreshi-ye Yek Jarayān-e Fe’kri dar Irān-e Bāstān” [Zervanism: A Study of an Intellectual Current in Ancient Iran]. Majalleh-ye Pajuhesh-hā-ye Tārikhi [Journal of Historical Studies], 4(1), pp. 25-48. [In Persian].

Shervin, Pourvartoct. (2003). Anāsir-e Irāni dar Āyin-e Mān [Iranian Elements in the Manichaean Religion]. Translated by Mohammad Shokri Foomeni. Tehran: Entesharat-e Tahoori. [In Persian].

Shirazi, Yaser; Hajjani, Forough. (2016). “Motā’aleh-ye Tābi’i-ye Kish-e Māni ba Sāyer Maktabāt-e Gnosisi az Negāh-e Keyhān Shenāsi va Khodā Shenāsi” [A Comparative Study of the Manichaean Religion with other Gnostic Schools from the Perspective of Cosmology and Theology]. Majalleh-ye Motā’alehāt-e Irāni [Journal of Iranian Studies], pp. 91-113. [In Persian].

Siti, M. (2015). "The Concept of Time in Zoroastrianism and Its Influence on Manichaean Cosmogony." Iranian Studies, 48(4), 567-582.

Sundermann, W. (2009). "Mani, the Apostle of Jesus Christ: The Iranian Background of Manichaeism." In Iranian Studies, 42(1), 95-112.

Sundermann, Werner. (2009). "Manicheism ii. Manichean Mythology". In Encyclopaedia Iranica, Online Edition.

Sundermann, Werner. (2012). "The Origin of Manichaeism in Light of the Aramaic Texts from Turfan". In Iranian Studies, vol. 45, no. 5, pp. 679-693.

Tardieu , Michel , ( 1981 ) , Manichaeism , Translated by M.B. DeBevoise , Chicago : University of I llinois Press.

Zarrinkub, Roozbeh. (2015). Māni: Mālih-e Gnosisi ya Paymābar-e Māni [Mani: The Gnostic Reformer or the Prophet Mani]. Tārikh-e Irān [History of Iran], 21(5/79), pp. 41-57. [In Persian].

Zarrinkub, Roozbeh; Hosseini, Seyed Tofiq. (2016). “Rish-hā-ye Gnosisi-ye Asurah-ye Afarinesh dar Kish-e Māni” [Gnostic Roots of the Creation Myth in the Manichaean Religion]. Tārikh-e Irān [History of Iran], 21(5/79), pp. 41-57. [In Persian].

Zarrinkub, Roozbeh; Hosseini, Seyed Tofiq. (2020). “Rish-hā-ye Gnosisi-ye Asurah-ye Afarinesh dar Kish-e Māni” [Gnostic Roots of the Creation Myth in the Manichaean Religion]. Tārikh-e Irān [History of Iran], 13(1), pp. 1-27. [In Persian].

Zarrinkub, Roozbeh; Hosseini, Seyed Tofiq. (2020). Mālih-e Gnosisi ya Paymābar-e Māni [The Gnostic Reformer or the Prophet Mani]. Tārikh-e Irān [History of Iran], 21(5/79), pp. 41-57. [In Persian].

Zenner, Walter P. (2010). The Dawn and Dusk of Zoroastrianism. Translated by Timur Ghaadri. Tehran: Entesharat-e Amir Kabir. [In Persian].