پژوهش های ایران شناسی

شماره جاری

بر اساس شماره‌های نشریه

بر اساس نویسندگان

بر اساس موضوعات

نمایه نویسندگان

نمایه کلیدواژه ها

درباره نشریه

اهداف و چشم انداز

اعضای هیات تحریریه

اصول اخلاقی انتشار مقاله

بانک ها و نمایه نامه ها

پیوندهای مفید

پرسش‌های متداول

فرایند پذیرش مقالات

اخبار و اعلانات

اطلاعات آماری نشریه

همکاری با موسسه یا انجمن

راهنمای دریافت شناسه ارکید

راهنمای نویسندگان

فرم تعارض منافع

شیوه نامه ارجاع نویسی و منبع نویسی

نمونه کار فارسی

نمونه کار انکلیسی

تعهد اثر

راهنمای استفاده از هوش مصنوعی در پژوهش

مشخصات نویسندگان

راهنمای پابلونز

راهنمای داوران

داوران

از تلفیق تا عقل‌گرایی: بررسی رویکردهای سه‌گانه به اساطیر ایرانی در تاریخ‌نگاری عصر سلجوقی (با تکیه بر تاریخ سیستان، فارس‌نامه و مجمل‌التواریخ)

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسنده

دانش‌آموخته دکتری زبان و ادبیات فارسی (گرایش حماسی)، دانشکده ادبیات و علوم انسانی، دانشگاه قم، قم ، ایران.

10.22059/jis.2026.405097.1380

چکیده

اسطوره‌های ایرانی از بنیادی‌ترین مؤلفه‌های هویت ملی‌اند که در پیوند با تحولات سیاسی و دینی، همواره دچار بازتفسیر شده‌اند. در این میان، دوره سلجوقی به‌دلیل استقرار حاکمیت ترکان، تصلب کلامی اشعری و تداوم نهاد دیوان‌سالاری، مقطعی تعیین‌کننده در بازتنظیم نسبت میان میراث اساطیری و تاریخ‌نگاری اسلامی محسوب می‌شود. پژوهش حاضر با رویکردی توصیفی، تحلیلی و مقایسه‌ای و  بر مبنای مفهوم حافظه فرهنگی، به واکاوی مواجهه سه متن کلیدی تاریخ سیستان، فارس‌نامه و مجمل‌التواریخ و القصص با اساطیر ایرانی پرداخته است. یافته‌های پژوهش نشان می‌دهد که در این مقطع، اسطوره دچار جابه‌جایی کارکردی شده و در قالب سه رویکرد متمایز بازتولید شده است: ۱. رویکرد تلفیقی با هدف بازمرکزگذاری جغرافیای قدسی؛ ۲. رویکرد ایران‌گرایانه  به‌مثابة الگویی برای اخلاق سیاسی و مهار قدرت و ۳. رویکرد عقلانی-انتقادی که با فاصله‌گذاری معرفتی، اسطوره را به‌مثابة میراث مکتوب و ابژة مطالعه بازتعریف می‌کند. برآیند تحقیق گویای آن است که اسطوره در عصر سلجوقی نه‌تنها زوال نیافت، بلکه با تبدیل شدن از یک باور قدسی به یک استراتژی هویتی، زیرساخت‌های لازم برای پیوستگی تاریخی ایران و انتقال آن به ادوار پسین را فراهم آورد

کلیدواژه‌ها

موضوعات

عنوان مقاله [English]

From Syncretism to Rationalism: Examining the Threefold Approaches to Iranian Mythology in the Historiography of the Seljuk Period (Based on Tarikh-e Sistan, Farsnameh, and Mujmal al-Tawarikh wa’l-Qisas)

نویسنده [English]

  • hasan shahryari

Ph.D. in Persian Language and Literature (epic orientation), Faculty of Literature and Humanities, University of Qom, and Secretary of the Iranology Department of the Samt-e-Target Organization, Qom, Iran.

چکیده [English]

Iranian myths are among the most fundamental components of national identity, which have undergone continuous reinterpretation in connection with political and religious transformations. Within this context, the Seljuk period represents a decisive juncture for readjusting the relationship between the Iranian mythical heritage and Islamic historiography, due to the establishment of Turkic rule, the rise of Ash'ari theological orthodoxy, and the continuity of the Iranian bureaucratic institution (divan). Employing a descriptive-analytical and comparative approach based on the concept of "Cultural Memory," the present study examines the treatment of Iranian myths in three pivotal texts: Tarikh-e Sistan, Farsnama, and Mujmal al-Tawarikh wa al-Qisas. The findings indicate that during this period, myth underwent a "functional displacement" and was reproduced through three distinct approaches: 1) The Syncretic Approach, aiming at the re-centering of sacred geography; 2) The Iranocentric Approach, serving as a model for political ethics and the restraint of power; and 3) The Rational-Critical Approach, which, through epistemic distancing, redefines myth as a written heritage and an "object of study."The overall conclusion suggests that myth did not decline during the Seljuk era; rather, by transforming from a "sacred belief" into an "identity strategy," it provided the necessary infrastructure for Iran’s historical continuity and its transmission to subsequent periods

کلیدواژه‌ها [English]

  • Myth
  • Transformation
  • Cultural Memory
  • Tarikh-e Sistan
  • Mujmal al-Tawarikh wa’l-Qisas
  • Farsnameh
مراجع
ابن‌بلخی. (۱۳۸۵). فارس‌نامه. به‌کوشش جعفر شعار. تهران: بنیاد فرهنگ ایران.
اردستانی‌رستمی، حمیدرضا. (۱۳۹۹). «سامه گرشاسپ در تاریخ سیستان و پیوندهای آن با ور جمکرد». مجله پاژ، (40)، صص 41-66.
 بلعمی، ابوعلی. (1388). تاریخ بلعمی. تصحیح محمدتقی بهار به کوشش پروین گنابادی. تهران: زوار.
اشرف، احمد. (1401). هویت ایرانی از دوران باستان تا پایان پهلوی. چاپ دوازدهم، تهران: نی.
امامی، نصرالله. (۱۳۵۳). «اسرائیلیات و اساطیر ایرانی». مجله زبان و ادبیات فارسی دانشگاه تبریز، (112)، صص ۴۲۱-۴۳۱.
 https://dor.isc.ac/dor/20.1001.1.22517979.1353.26.112.3.5
اومستد، آرتور. (۱۳۸۲). تاریخ شاهنشاهی هخامنشی. ترجمه‌ کریم کشاورز. تهران: امیرکبیر.
بنداری اصفهانی، فتح بن علی. (1356). تاریخ سلسله سلجوقی. تهران: بنیاد فرهنگ ایران.
بندهشن. (۱۳۹۵). به‌کوشش مهرداد بهار. تهران: توس.
بهار، محمدتقی. (1381). سبک‎شناسی یا تاریخ تطوّر نثر فارسی. دوره سه جلدی، تهران: زوّار.
بهار، مهرداد. (۱۳۸۵). پژوهشی در اساطیر ایران. تهران: توس.
پورداوود، ابراهیم. (۱۳۹۴). یشت‌ها. تهران: دانشگاه تهران.
تاریخ سیستان. (۱۳۸۹). به‌کوشش ملک‌الشعرا بهار. تهران: زوار.
ترکمنی‌آذر، پروین. (۱۳۹۱). «بازیابی فرهنگ متعارف ایرانی در تاریخ‌نگاری ابن‌بلخی (حکمت عملی و فرهنگ شعوبیه)». تاریخ نگری و تاریخ نگاری، ۲۲ (9)، صص ۱-۱۹.
https://doi.org/10.22051/hph.2014.881
جعفریان، رسول. (۱۳۸۴). تاریخ‌نگاری در ایران اسلامی. قم: انصاریان.
جوینی، عطاملک. (1394). تاریخ جهانگشا. تصحیح و تعلیقات حبیب الله عباسی و ایرج مهرکی، چاپ چهارم، تهران: زوّار.
دهقانی، رضا. (1390). «هویّت ایرانی و تاریخ نگاری محلی از آغاز اسلام تا قرن هفتم». نشریۀ مطالعات ملّی، شمارۀ 48، 115-140. https://dor.isc.ac/dor/20.1001.1.1735059.1390.12.48.6.6
دوستخواه، جلیل. (۱۳۸۴). اوستا: کهن‌ترین سرودها و متن‌های ایرانی. تهران: مروارید.
شهریاری، ام‌البنین و صفری فروشانی، نعمت‌الله. (۱۳۹۸). «رهیافت‌های هویت سرزمینی و دینی در کتاب تاریخ سیستان». پژوهش‌های تاریخی ایران و اسلام، ۱۳(24)، صص ۱۳۱-۱۵۷.
 https://doi.org/10.22111/jhr.2019.29347.2584
شهریاری، حسن. (1403)، «تحول و کارکرد اسطوره و حماسه در کتاب‌های تاریخی عهد مغول و ایلخانی با تکیه بر جهانگشای جوینی، جامع‌التواریخ خواجه رشیدالدین فضل الله و تاریخ وصاف»، ادبیات عرفانی و اسطوره‌شناختی، 20(77)، صص 99-130.
https://doi.org/10.30495/mmlq.2024.709157
شهریاری، حسن. (۱۴۰۴). «مانویت؛ الگویی برای تداوم و تلفیق اسطوره‌های ایرانی با اساطیر سامی_اسلامی در نخستین ‌قرن‌های اسلامی»، کهن‌نامه پژوهشگاه علوم انسانی.(در انتظار چاپ).
صدیقیان، مهین‌دخت. (۱۳۸۶). فرهنگ اساطیری - حماسی ایران به روایت منابع بعد از اسلام: پیشدادیان. تهران: پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی.
صلاح، مهدی. (۱۳۸۲). «هویت ایرانی از منظر تاریخ سیستان، با تکیه بر نقش صفاریان در بازسازی هویت ملی». مطالعات ملی، 4(16)، صص ۳۵-۶۴. 20.1001.1.1735059.1382.4.16.2.2
طبرسی، فضل بن حسن. (۱۳۷۹). مجمع‌البیان فی تفسیر القرآن. تهران: ناصر خسرو.
علم، محمدرضا و جودکی، محمدعلی. (۱۳۹۳). «هویت ایرانی در اندیشه تاریخ‌نگاری ابن‌بلخی». مطالعات تاریخ فرهنگی، 6(22)، صص ۲۱-۵۲.
کاردگر، یحیی، شهریاری، حسن. (1399). «بازنمایی اسطوره‌های ایرانی در کتاب‌های تاریخی فارسی»، زبان و ادبیات فارسی(خوارزمی)، 28(34)، صص 255-277.
  http://dx.doi.org/10.52547/jpll.28.89.255
گردیزی، عبدالحی بن ضحاک. (۱۳۶۳). زین‌الاخبار. به کوشش عبدالحی حبیبی. تهران: بنگاه ترجمه و نشر کتاب.
لمبتن، آن. (۱۳۷۲). تاریخ دولت سلجوقی. ترجمه یعقوب آژند. تهران: خوارزمی.
مجمل‌التواریخ و القصص. (۱۳۱۸). تصحیح ملک‌الشعرا بهار. تهران: امیرکبیر.
نیولی، جیوانی. (۱۳۹۶). جغرافیای اساطیری سیستان در متون اوستایی و پهلوی. ترجمه حمید محبی. تهران: سمت.
همدانی، شیخ رشیدالدین فضل الله. (1373). جامع‌التورایخ. به تصحیح محمد روشن و مصطفی موسوی. چاپ اول، تهران: البرز.
Assmann, Jan. (2011). Cultural Memory and Early Civilization: Writing, Remembrance, and Political Imagination, Cambridge: Cambridge University Press.
Assmann, Jan. (2006). ReligionandCulturalMemory. Stanford University Press
Nora, Pierre. (1989). “Between Memory and History: Les Lieux de Mémoire”. Representations, No. 26, California: University of California Press.
Ibn Balkhī. (2006). Fārs-nāmeh. Edited by Ja‘far Sho‘ār. Tehran: Bonyād-e Farhang-e Īrān. [In Persian].
Ardestānī-Rostamī, H. (2020). “Sāmeh Garshāsp dar Tārīkh-e Sīstān va Peyvandhā-ye ān bā Var Jamkard. Pazh Journal, (40), pp. 41–66. [In Persian].
Bal‘amī, Abū ‘Alī. (2009). Tārīkh-e Bal‘amī. Edited by Mohammad-Taqī Bahār, revised by Parvīn Gonābādī. Tehran: Zavvār. [In Persian].
Ashraf, A. (2022). Hovīyat-e Īrānī az Dorān-e Bāstān tā Pāyān-e Pahlavī. 12th ed. Tehran: Ney. [In Persian].
Emāmī, N. (1974). “Isrā’īliyyāt va Asātīr-e Īrānī.” Journal of Persian Language and Literature, University of Tabriz, (112), pp. 421–431. https://dor.isc.ac/dor/20.1001.1.22517979.1353.26.112.3.5.[In Persian].
Olmstead, A. (2003). Tārīkh-e Shāhanshāhī-ye Hakhāmaneshī. Translated by Karīm Keshāvarz. Tehran: Amīr Kabīr. [In Persian].
Bandārī Esfahānī, F. ibn ‘Alī. (1977). Tārīkh-e Selseleh-ye Saljūqī. Tehran: Bonyād-e Farhang-e Īrān. [In Persian].
Bundahishn. (2016). Edited by Mehrdād Bahār. Tehran: Toos. [In Persian].
Bahār, M.-T. (2002). Sabk-shenāsī yā Tārīkh-e Tatavvor-e Nasr-e Fārsī. (3 vols.). Tehran: Zavvār. [In Persian].
Bahār, M. (2006). Pazhouheshi dar Asātīr-e Īrān. Tehran: Toos. [In Persian].
Pourdavoud, E. (2015). Yasht-hā. Tehran: University of Tehran. [In Persian].
Tārīkh-e Sīstān. (2010). Edited by Malek al-Sho‘arā Bahār. Tehran: Zavvār. [In Persian].
Torkamanī-Āzar, P. (2012). “Bāziyābī-ye Farhang-e Motā‘āref-e Īrānī dar Tārīkh-negārī-ye Ibn Balkhī (Hekmat-e ‘Amalī va Farhang-e Sho‘ūbīye).” Tārīkh Negarī va Tārīkh Negārī, 22(9), pp. 1–19. https://doi.org/10.22051/hph.2014.881. [In Persian].
Javāfariyān, R. (2005). Tārīkh-negārī dar Īrān-e Eslāmī. Qom: Ansārīyān. [In Persian].
Joveynī, ‘A. M. (2015). Tārīkh-e Jahāngoshā. Edited and annotated by Habibollah Abbāsī and Īraj Mehrakī. 4th ed. Tehran: Zavvār. [In Persian].
Dehqānī, R. (2011). “Hovīyat-e Īrānī va Tārīkh-negārī-ye Mahallī az Āghāz-e Eslām tā Qarn-e Haftom.” National Studies Journal, (48), pp. 115–140. [In Persian].
Doustkhāh, J. (2005). Avesta: Kohan-tarin Sorudhā va Matn-hā-ye Īrānī. Tehran: Morvārid. https:// dor.isc.ac/dor/ 20.1001.1.1735059. 1390.12.48.6.6.[In Persian].
Shahriārī, O., & Safarī Forūshānī, N. (2019). “Rahyāft-hā-ye Hovīyat-e Sarzamīnī va Dīnī dar Ketāb-e Tārīkh-e Sīstān.” Pazhūhesh-hā-ye Tārīkhī-ye Īrān va Eslām, 13(24), pp. 131–157. https://doi.org/10.22111/jhr.2019.29347.2584.[In Persian].
Shahriārī, H. (2024). “Tahavvol va Kārkard-e Asātīr va Hamāseh dar Ketābhā-ye Tārīkhī-ye ‘Ahd-e Moghūl va Īlkhānī bā Takye bar Jahāngoshā-ye Joveynī, Jāme‘ al-Tavārīkh va Tārīkh-e Vasāf.” Adabiyāt-e ‘Erfānī va Asātīr-shenākhtī, 20(77), pp. 99–130. https://doi.org/10.30495/mmlq.2024.709157. [In Persian].
Shahriārī, H. (2025). “Mānaviat; Algū’ī barāye Tedāvom va Talfīq-e Asātīr-e Īrānī bā Asātīr-e Sāmī-Eslāmī dar Nokhostīn Qarn-hā-ye Eslāmī.” Kohan-nāmeh-ye Pazhouheshgāh-e ‘Olūm-e Ensānī. (Forthcoming). [In Persian].
Sedīghīān, M. (2007). Farhang-e Asātīrī–Hamāsi-ye Īrān be Revāyat-e Manābe‘-e Ba‘d az Eslām: Pishdādiyān. Tehran: Institute for Humanities and Cultural Studies. [In Persian].
Salaḥ, Mahdi. (2003). "The Iranian Identity from the Perspective of Sistan's History, with an Emphasis on the Role of the Saffarids in the Reconstruction of National Identity." Muta'ālāt-e Melli, 4(16), pp. 35-64. 20.1001.1.1735059.1382.4.16.2.2. [In Persian].
Ṭabarsī, F. ibn H. (2000). Majma‘ al-Bayān fī Tafsīr al-Qur’ān. Tehran: Nāser Khosrow. [In Persian].
‘Alam, M. R., & Joudakī, M. ‘Alī. (2014). “Hovīyat-e Īrānī dar Andīshe-ye Tārīkh-negārī-ye Ibn Balkhī.” Motāle‘āt-e Tārīkh-e Farhangī, 6(22), pp. 21–52. [In Persian].
Kārdgar, Y., & Shahriārī, H. (2020). “Bāz-namāyī-ye Asātīr-e Īrānī dar Ketābhā-ye Tārīkhī-ye Fārsī.” Zabān va Adabiyāt-e Fārsī (Khārazmī), 28(34), pp. 255–277. http://dx.doi.org/10.52547/jpll.28.89.255. [In Persian].
Gardīzī, ‘A. H. ibn Ẓ. (1984). Zayn al-Akhbār. Edited by ‘Abd al-Hayy Habībī. Tehran: Bongāh-e Tarjomeh va Nashr-e Ketāb. [In Persian]
Lambton, A. (1993). Tārīkh-e Dowlat-e Saljūqī. Translated by Ya‘qūb Ājand. Tehran: Khwārazmī. [In Persian].
Majmal al-Tavārīkh va al-Qeṣaṣ. (1939). Edited by Malek al-Sho‘arā Bahār. Tehran: Amīr Kabīr. [In Persian].
Nioli, G. (2017). Joghrafiyā-ye Asātīrī-ye Sīstān dar Moton-e Avesta’ī va Pahlavī. Translated by Hamīd Mohabbī. Tehran: Samt. [In Persian].
Hamadanī, Sheikh R. al-D. F. (1994). Jāme‘ al-Tavārīkh. Edited by Mohammad Roshan and Mostafā Mūsavī. 1st ed. Tehran: Alborz. [In Persian].
پژوهش های ایران شناسی
دوره 16، شماره 1
اردیبهشت 1405
صفحه 99-122
فایل ها
هم رسانی
ارجاع به این مقاله
آمار