نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسنده

• حسن شهریاری

تهران، اتوبان جلال آل احمد نرسیده به پل یادگار سازمان سمت(توسعه و تدوین کتب دانشگاهی در علوم اسلامی و انسانی)

چکیده

اسطوره‌های ایرانی از بنیادی‌ترین مؤلفه‌های هویت ملی‌اند که در پیوند با تحولات سیاسی و دینی، همواره دچار بازتفسیر و دگرگونی شده‌اند. در این میان، دوره سلجوقی به‌دلیل استقرار حاکمیت ترکان، تصلب کلامی اشعری و تداوم نهاد دیوان‌سالاری، مقطعی تعیین‌کننده در بازتنظیم نسبت میان میراث اساطیری و تاریخ‌نگاری اسلامی به‌شمار می‌رود. مسئله اصلی پژوهش حاضر، واکاویِ چگونگیِ تداومِ اسطوره در سایة ضرورت‌های کلامی و سیاسیِ این عصر است. این پژوهش با رویکردی توصیفی، تحلیلی و مقایسه‌ای و بر مبنای مفهوم «حافظه فرهنگی»، به مطالعه سه متن کلیدی تاریخ سیستان، فارسنامه و مجمل‌التواریخ و القصص پرداخته است.یافته‌های پژوهش نشان می‌دهد که در این مقطع، اسطوره دچار «جابه‌جایی کارکردی» شده و در قالب سه رویکرد متمایز بازتولید شده است: ۱. رویکرد تلفیقی که با ادغام اساطیر در روایت‌های اسلامی، هدف بازمرکزگذاری جغرافیای قدسی را دنبال می‌کند؛ ۲. رویکرد ایران‌گرایانه که با برجسته‌سازی شکوه باستان، اسطوره را به‌مثابه الگویی برای اخلاق سیاسی و مهار قدرتِ حاکمان غیرایرانی به‌کار می‌گیرد؛ و ۳. رویکرد عقلانی-انتقادی که با فاصله‌گذاری معرفتی و نقد روایات، اسطوره را از ساحت باور به ساحتِ میراث مکتوب و ابژه‌ی مطالعه منتقل می‌کند. برآیند تحقیق گویای آن است که اسطوره در عصر سلجوقی نه‌تنها زوال نیافت، بلکه با تبدیل شدن از یک «باور قدسی» به یک «استراتژی هویتی»، زیرساخت‌های لازم برای پیوستگی تاریخی ایران و انتقال میراث فرهنگی به ادوار پسین را فراهم آورد. این بازآرایی، اسطوره را به ابزار مقاومت و تداوم فرهنگی ایران در بستر تمدن اسلامی بدل ساخت.

کلیدواژه‌ها

• تاریخ‌نگاری عصر سلجوقی
• اسطوره‌های ایرانی
• حافظه فرهنگی
• تاریخ سیستان
• فارسنامه
• مجمل‌التواریخ و القصص

موضوعات

• ادبیات فارسی

عنوان مقاله [English]

From Syncretism to Rationalism: Examining the Threefold Approaches to Iranian Mythology in the Historiography of the Seljuk Period (Based on Tarikh-e Sistan, Farsnameh, and Mujmal al-Tawarikh wa’l-Qisas)

نویسنده [English]

• hasan shahryari

تهران، اتوبان جلال آل احمد نرسیده به پل یادگار سازمان سمت(توسعه و تدوین کتب دانشگاهی در علوم اسلامی و انسانی)

چکیده [English]

Iranian myths are among the most fundamental components of national identity, which have undergone continuous reinterpretation in connection with political and religious transformations. Within this context, the Seljuk period represents a decisive juncture for readjusting the relationship between the Iranian mythical heritage and Islamic historiography, due to the establishment of Turkic rule, the rise of Ash'ari theological orthodoxy, and the continuity of the Iranian bureaucratic institution (divan). Employing a descriptive-analytical and comparative approach based on the concept of "Cultural Memory," the present study examines the treatment of Iranian myths in three pivotal texts: Tarikh-e Sistan, Farsnama, and Mujmal al-Tawarikh wa al-Qisas. The findings indicate that during this period, myth underwent a "functional displacement" and was reproduced through three distinct approaches: 1) The Syncretic Approach, aiming at the re-centering of sacred geography; 2) The Iranocentric Approach, serving as a model for political ethics and the restraint of power; and 3) The Rational-Critical Approach, which, through epistemic distancing, redefines myth as a written heritage and an "object of study."The overall conclusion suggests that myth did not decline during the Seljuk era; rather, by transforming from a "sacred belief" into an "identity strategy," it provided the necessary infrastructure for Iran’s historical continuity and its transmission to subsequent periods.

کلیدواژه‌ها [English]

• Seljuk Historiography
• Iranian Myths
• Cultural Memory
• Tarikh-e Sistan
• Farsnama
• Mujmal al-Tawarikh wa al-Qisas