پژوهش های ایران شناسی

پژوهش های ایران شناسی

بررسی تطبیقی فرم و محتوای موجودات ترکیبی در مهرهای استوانه‌ای تمدن بین‌النهرین و کتاب چاپ سنگی عجایب‌المخلوقات قزوینی

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
آهنگ میرمنگره 1
شهره جوادی 2
1 کارشناسی ارشد، پژوهش هنر، دانشکده هنرهای زیبا، دانشگاه تهران، تهران، ایران.
2 استادیار گروه مطالعات عالی هنر، دانشکده هنرهای زیبا، دانشگاه تهران، تهران، ایران.
10.22059/jis.2026.411990.1409
چکیده
شیوه‌های به‌کاررفته در حکاکی تصاویر مهرهای استوانه‌ای تمدن بین‌النهرین دارای ویژگی‌هایی نو و بی‌سابقه است. این مهرها حاوی اطلاعات ارزشمندی درباره‌ی آیین‌ها، باورها و ساختارهای فکری جوامع آن دوران‌اند. با ورود تصاویر موجودات ترکیبی از هزاره‌ی سوم پیش از میلاد، تحولی بنیادین در شیوه‌ی تصویرگری این موجودات، به‌ویژه در قالب ایزدان، الهه‌ها و موجودات فراطبیعی، در تمدن بین‌النهرین پدید آمد. به نظر می‌رسد منشأ شکل‌گیری بسیاری از موجودات ترکیبی در روایت‌های گوناگون اسطوره‌ای، تاریخی و جغرافیایی دوره‌های بعد، ریشه در این تصاویر اولیه داشته باشد. هدف این پژوهش، مطالعه‌ی تطبیقی تصاویر حکاکی‌شده بر مهرهای استوانه‌ای تمدن بین‌النهرین و عناصر تصویری مشترک از نظر فرم و محتوا در نگاره‌های موجودات ترکیبی در کتاب چاپ سنگی عجایب‌المخلوقات زکریای قزوینی است. پرسش پژوهش این است که نگاره‌های موجودات ترکیبی در کتاب قزوینی از نظر فرمی و محتوایی چه نسبتی با تصاویر مهرهای استوانه‌ای بین‌النهرین دارند. پژوهش حاضر با رویکرد توصیفی–تحلیلی، و با تمرکز بر شناسایی خاستگاه‌ها و ریشه‌های تصویری این نگاره‌ها، به بررسی تطبیقی تشابهات فرمی و محتوایی میان این دو مجموعه تصویری می‌پردازد. بر‌ اساس یافته‌های تصویری این پژوهش، تصاویر مهرهای استوانه‌ای تمدن بین‌النهرین به‌مرور در تمدن‌های بعدی در همان موقعیت جغرافیایی و همچنین تمدن‌های مجاور آن ادامه یافته، و این امتداد فرهنگی در دوران قاجار به صورت افسانه و اسطوره در کتاب چاپ‌سنگی عجایب‌المخلوقات مشاهده می‌شود. از تطبیق این تصاویر به لحاظ فرم و محتوا، چنین به‌نظر می‌رسد که تصاویر موجودات ترکیبی در این کتاب ریشه در نقوش مهرهای استوانه‌ای تمدن بین‌النهرین دارند.
کلیدواژه‌ها
هنر بین‌النهرین
مهرهای استوانه‌ای
عجایب‌المخلوقات
زکریای‌قزوینی
موجودات ترکیبی
موضوعات

عنوان مقاله English

A Comparative Study of the Form and Content of Composite Creatures in the Lithographic Edition of Qazvini’s Ajāib al-Makhlūqāt and the Images of Mesopotamian Cylinder Seals

نویسندگان English

Ahang Mirmongereh 1
Shohreh Javadi 2
1 Master's degree, Art Research, Faculty of Fine Arts, University of Tehran, Tehran, Iran.
2 Assistant professor, Department of Advanced Studies of Art, Faculty of Fine Arts, University of Tehran, Tehran, Iran.
چکیده English

The techniques employed in the engraving of images on Mesopotamian cylinder seals possess novel and unprecedented characteristics. These seals contain valuable information about the rituals, beliefs, and intellectual structures of the societies of that period. With the appearance of images of composite creatures from the third millennium BCE, a fundamental transformation occurred in the depiction of these beings particularly in the form of gods, goddesses, and supernatural entities in Mesopotamian civilization. It appears that the origins of many composite creatures in various later mythological, historical, and geographical narratives are rooted in these early images. The aim of this research is a comparative study of the engraved images on Mesopotamian cylinder seals and the shared visual elements, in terms of form and content, found in the depictions of composite creatures in the lithographic edition of Zakariya Qazvini’s Ajāib al-Makhlūqāt. The research question asks what formal and content-related relationship exists between the depictions of composite creatures in Qazvini’s book and the images on Mesopotamian cylinder seals. Using a descriptive–analytical approach and focusing on identifying the origins and visual roots of these depictions, the present study examines the formal and content-related similarities between these two sets of images through comparative analysis. Based on the visual findings of this study, the imagery on cylinder seals of the Mesopotamian civilization gradually persisted in subsequent civilizations within the same geographical region, as well as in neighboring ones. This cultural continuity is observed during the Qajar era in the form of legends and myths in the lithographed book Ajāib al-Makhlūqāt. By comparing these images in terms of both form and content, it appears that the depictions of composite creatures in this book have their roots in the motifs found on Mesopotamian cylinder seals

کلیدواژه‌ها English

Mesopotamian art
cylinder seals
Ajāib al-Makhlūqāt
Zakariya Qazvini
composite creatures
احمدی علیایی، س و اعظم زاده، م. (1395). گونه شناسی نقش‌مایه خدای ایستاده بر حیوان در تمدن‌های آسیای صغیر (هیتی) و باستانی بین‌النهرین (سومر، بابل و آشور). مطالعات باستان‌شناسی، دوره هشتم (1)، 19-1.
ایزدپناه، م. (1381). آشنایی با ادیان قدیم ایران و بین‌النهرین. انتشارات محور.
ترابی، ا. (1393). عجایب‌المخلوقات قزوینی در تصاویر چاپ سنگی میرزا علیقلی خویی. موسسه فرهنگی پژوهشی چاپ و نشر نظر.
دادور، ا و مبینی، م. (1388). جانوران ترکیبی در هنر ایران باستان. دانشگاه الزهرا.
دادور، ا؛ محمدی خواه، م؛ حسینی، ا. (1396). آیکونوگرافی نگاره ظاهرشدن فرشته جبرئیل در اندازه واقعی خود (با تأکید بر پیامبر (ص)، جبرئیل و براق. پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی، سال دوم (4)، 105-85.
زمردی، ح. (1385). نقد تطبیقی ادیان و اساطیر. انتشارات زوّار.
ژیران، ف؛ لاکوئه، ج؛ دلاپورت، ل. (۱۳۷۵). فرهنگ اساطیر آشور و بابل (ترجمه ابوالقاسم اسماعیل‌پور). انتشارات فکر روز.
قزوینی، م. (1361). عجایب‌المخلوقات و غرایب الموجودات. چاپ مهارت.
گرین، آ و بلک، ج. (1383). فرهنگنامه خدایان، دیوان و نمادهای بین‌النهرین باستان (ترجمه پیمان متین). انتشارات امیرکبیر.
مک‌کال، هـ. (1375). اسطوره‌های بین‌النهرینی (ترجمه عباس مخبر). نشر مرکز.
هرتسفلد، ا. (1381). ایران در شرق باستان (ترجمه همایون صنعتی زاده). پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی و دانشگاه شهید باهنر.
Ahmadi Oliaei, Saeed & Azamzadeh, Mohamad. (2016). A Typological Study of “Standing God on the Animals” Motif from the Ancient Civilizations of Mesopotamia and Asia Minor (Hittites, Sumer, Babylon and Assyria), Journal of Archaeoligical Studies, vol (1), 1-19. [in Persian].                      
Dadvar, Abu al-Qasim& Mobini, Mahtab. (2009). Composite Beasts in Ancient Iranian Arts, Alzahra University. [in Persian].
Dadvar, Abu al-Qasim& Mohamadikhah, Mohamad& Hoseini, Elham. (2017). Iconography of the appearance of the angel Gabriel in his real size (with emphasis on the Prophet (PBUH), Gabriel, and Buraq), Institute of Humanities and Cultural Studies, Vol (4), 85-105.
Green, Anthony& Black, Jeremy. (2004). Gods, Demons and Symbols of Ancient Mesopotamia, Amir-Kabir Publishing Crop. [in Persian].
Guirand, Felix& Lacue, J& Delaporte, Loue Joseph. (1995). The Myths of Assyria and Babylonia, Fekre ruz Publications. [in Persian].
Herzfeld, Ernst. (2002), Iran in the ancient East, Kerman: Humanities and Cultural Studies Research Institute and Shahid Bahonar University. [in Persian].
Izadpanah, Mehrdad. (2002). Introduction to the ancient religions of Iran and Mesopotamia, Mehvar Publication. [in Persian].
Mccall, Henrietta. (1992). Mesopotamian Myths, Markaz Publication. [in Persian].
Qazvini, Mohammad bin Mahmoud Al-Makmuni. (1982). Qazvini's ajaib al- makhluqat, Tehran: Print Maharat. [in Persian].
Torabi, Orkideh. (2014). Qazvini's ajaib al- makhluqat in Mirza Aligholi khoei, Nazar Cultural Research and Publishing Institute. [in Persian].
Zomorodi, Homeira. (2006). Comparative Critique of Religions and Myths, Zavar Publication. [in Persian].
Bahran, Z. (2014). The Infinite Image: Art, Time and the Aesthetic Dimension in Antiquity. London: Reaktion.                                              
Buchanan, B. (1981). Early Near Eastern seals in the Yale Babylonian Collection. New Haven and London: Yale University press.
Gray, J. (1982).  Near Eastern Mythology. London: Hamlyn.         
Grigsby, J. (2018). Skyscapes, Landscapes, and the drama of Proto-Indo European myth (Doctoral dissertation, Bournemouth University, England.)
 Heinz, M. (1975). Fabulous Beasts and Demons. London: Phaidon.
 Maturo, M. (2014). Uomini-Cavallo: Genesi, Elaborazione e Memoria Iconografica Della Figura Del Centauro. Alcuni Esempi. 2 (1), 7-40.
Nardo, D. (2004). Ancient Mesopotamia. Washington Village: Lucent Books.
Pittman, H. (1987). Ancient Art in Miniature. New York: The Metropolitan Museum of Art.
Porada, E. (1993). Why Cylinder Seals? Engraved Cylindrical Seal Stones of the Ancient Near East, Fourth to First Millennium B.C. The Art Bulletin. 75( 4), 563-582.
 Tabita, G. M. (2021). Reflecting on the Thebes Treasure and its Kassite FindingsThe Glyptic Art and its Geo-Political Context and Distribution. The International Journal of Ancient Iranian Studies. 1 (1), 13-36.
Tsouparopoulou, Christina (2014), »An Online Database For The Documentation Of Seals, Sealing, And Seal Impressions in The Ancient Near East«, University of Heidelberg, Vol 2, P37-68.              
Von Hees, S. (2005). A Critique and Re-Reading of Aga ib Literature. In: The Astonishing. Middle Eastern Literatures. 8 (2), 101-120.       
پژوهش های ایران شناسی
دوره 16، شماره 1
بهار 1405
صفحه 151-176