پژوهش های ایران شناسی

شماره جاری

بر اساس شماره‌های نشریه

بر اساس نویسندگان

بر اساس موضوعات

نمایه نویسندگان

نمایه کلیدواژه ها

درباره نشریه

اهداف و چشم انداز

اعضای هیات تحریریه

اصول اخلاقی انتشار مقاله

بانک ها و نمایه نامه ها

پیوندهای مفید

پرسش‌های متداول

فرایند پذیرش مقالات

اخبار و اعلانات

اطلاعات آماری نشریه

همکاری با موسسه یا انجمن

فرا خوان ها – اخبار

تعهدها

راهنمای دریافت شناسه ارکید

راهنمای نویسندگان

فرم تعارض منافع

شیوه نامه ارجاع نویسی و منبع نویسی

نمونه کار فارسی

نمونه کار انکلیسی

تعهد اثر

راهنمای استفاده از هوش مصنوعی در پژوهش

مشخصات نویسندگان

مسئولیت‌های اخلاقی نویسندگان

دستورالعمل نگارش

چگونگی انتشار

اصول نویسندگی

شیوه ارسال مقاله

چک‌لیست ارسال مقاله

نقش ها

راهنمای پابلونز

راهنمای داوران

داوری دو سوناشناس

دستورالعمل داوری

فرایند داوری

داوران نشریه

هم‌رسانی مقاله‌ها

دسترسی آزاد

داده‌های پژوهشی

انتشار قبلی

تجدیدنظر و اعتراض

اصلاحیه و بازنگری

تضاد منافع

هوش مصنوعی مولد

کپی‌رایت

تحلیل شمایل‌نگارانه و تفسیر شمایل‌شناسانۀ نقش‌مایۀ مار و عقاب در تمدن جیرفت (هزارۀ 3پ.م)

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 دانشیار گروه تاریخ، دانشکده ادبیات و علوم انسانی، دانشگاه اصفهان، اصفهان، ایران

2 گروه تاریخ، دانشکده ادبیات و علوم انسانی، دانشگاه اصفهان، اصفهان، ایران

چکیده

در سال 1380خورشیدی در جنوب شرق کرمان، بر اثر سیل، فرهنگ ناشناخته‌ای در جیرفت سر از دل خاک بیرون آورد. به دنبال این سیل، آثاری آشکار گردید که هرکدام در برگیرندۀ گوشه‌ای نهان از فرهنگ ناشناختۀ مردمان جیرفت در هزارۀ سوم پیش از میلاد است. با توجه به کشف خط در تمدن جیرفت و به رغم ناشناخته بودن آن، تصاویر بکار رفته بر روی آثار مکشوفۀ فرهنگ مزبور، دارای اهمیت انکارناپذیری هستند. بر روی آثار جیرفت، نقش­مایه­های مختلف انسانی، گیاهی، حیوانی، هندسی، معماری و انسانی-جانوری نمایان است. برای درک نقش­مایه ­های موجود، خوانش آیکونوگرافیک و آیکونولوژیک نقش‌مایه‌های مورد نظر و تطبیق این نقوش با تمدن‌های همجوار فرهنگ مذکور بسیار کارآمد خواهد بود. با مطالعۀ آیکونوگرافیک، امکان دستیابی به محتوای ادبی، اسطوره‌ها و داستان‌واره‌های مرتبط با نقش‌مایه‌ها میسر می‌شود. مطالعۀ آیکونولوژیک نقش­مایه­ ها نیز موجب درک پس‌زمینۀ حقیقی نقوش مکشوفه با توجه به بازۀ زمانی و مکانی در کنه جامعۀ مورد بحث خواهد شد. یکی از رایج‌ترین نمادهای بکار گرفته شده در ظروف مکشوفۀ جیرفت، کهن الگوی نبرد عقاب و مار است. رایج بودن این شمایل در هنر فرهنگ ناشناختۀ جیرفت بی­شک در برگیرندۀ مفاهیم پنهانی است که هنرمند جیرفتی سعی بر تأکید آن دارد. در جستار پیش‌رو، به تحلیل کهن‌الگوی عقاب و مار در متون مکتوب دینی و ادبی چون بندهش و کلیله‌ودمنه اشاره شده است. در مقابل بنابر عدم خوانش الواح مکتوب جیرفت، از طریق مطالعۀ تطبیقی به تبیین شمایل مزبور در تمدن‌های همجوار جیرفت در هزارۀ سوم پ.م اشاره گردیده است. پژوهش حاضر با تکیه بر منابع کتابخانه‌ای و شواهد باستان­ شناختی، با بهره­گیری از شیوۀ توصیفی-تحلیلی بر آن است تا از طریق تحلیل و تفسیر نقش‌مایۀ مورد بحث، این فرهنگ نه چندان شناخته ­شده را مورد واکاوی قرار دهد.

کلیدواژه‌ها

موضوعات

عنوان مقاله [English]

Iconographical Analysis and Iconological Interpretation of the Snake and Eagle Motif in the Jiroft Civilization (3rd Millennium BC)

نویسندگان [English]

  • Esmaeil Sangari 1
  • Shaghayegh Taheri Bakhtiarvand 2

1 Department of History, Faculty of literature and humanities, University of Isfahan, Isfahan, Iran

2 Department of history, Faculty of Literature and Humanities, University of Isfahan, Isfahan, Iran

چکیده [English]

In January 2001, a common surge within the southeastern area of Kerman, Iran, uncovered an obscure culture in Jiroft. The surge revealed artifacts that each uncover a covered up corner of the obscure culture of the people of Jiroft within the third thousand years BC. In spite of the disclosure of an obscure composing framework in Jiroft culture, the pictures utilized on the artifacts of this culture are of evident significance. Distinctive human, plant, creature, structural, and human-animal images are apparent on these artifacts. To get it and studied the existing images, the as it were way out is to examined the iconographic and iconological themes of the themes and compare these themes with the neighboring civilizations of the culture. Iconographic consider makes it conceivable to get to the scholarly substance, myths, and stories related to the themes. In differentiate, iconological consider will lead to an understanding of the genuine foundation of the discovered motifs in terms of time and put within the center of the society in address. One of the foremost common images utilized in Jiroft vessels is the motif of the fight of the hawk and the wind. The predominance of this picture within the craftsmanship of the obscure culture of Jiroft certainly contains covered up concepts that the Jiroft craftsman tries. In the research, reference has been made to the analysis of the images of the eagle and the snake in religious and literary texts such as Bondahesh and Kalīla wa Dimna. On the other hand, through a comparative study, the explanation of the said icon in neighboring civilizations of the Jiroft in the third millennium BC has been pointed out. The show inquire about, based on library assets and descriptive-analytical strategies, serious to look at this not-so-well-known culture through the investigation and translation of the theme in address

کلیدواژه‌ها [English]

  • Jiroft civilization
  • Iconography
  • Iconology
  • Eagle
  • Snake
مراجع
آقاعباسی، زهرا (1388). نسبت نقشمایه‌های نویافتۀ جیرفت با نمونه‌هایی از اسطوره‌های ایرانی، مجلۀ مطالعات ایرانی، 8 (16)، 33-21.
آموزگار، ژاله ( 1388). تاریخ اساطیری ایران، تهران: سمت.
آیدنلو، سجاد (1384). فرضیه‌ای دربارۀ مادر سیاوش، از اسطوره تا حماسه (هفت گفتار در شاهنامه‌پژوهی)، نشریۀ نامۀ فرهنگستان، 3 (27) 46-27.
ابن‌مقفع، ابومحمد (1376). کلیله‌ودمنه، مصحح مجتبی مینوی، تهران: دانشگاه تهران.
اسلامی‌راد، سعید (1398). مطالعۀ آیکونوگرافی نقشمایه‌های ترکیبی انسان حیوان با تاکید بر نقشمایۀ انسان عقرب در هنر جیرفت (هزارۀ سوم پ.م)، مطالعات انسان‌شناسی و فرهنگ، دانشگاه تهران.
الیاده، میرچا (1398). نماد پردازی، امر قدسی و هنر، ترجمۀ محمد کاظم مهاجری، تهران: پارسه.
ایونس، ورونیکا (1373). شناخت اساطیر هند، ترجمۀ باجلان فرخی، تهران: گلشن.
بلان، یانیک (1383). پژوهش در ناگزیری مرگ گیلگمش، ترجمۀ جلال ستاری، تهران: مرکز.
بلک، جرمی؛ گرین، آنتونی (1383). فرهنگنامۀ خدایان، دیوان و نمادهای بین‌النهرین باستان، ترجمۀ پیمان متین، تهران: امیرکبیر.
پیتمن، هالی (1384). هنر مهرسازی در کنارصندل: خدایان، فرمانروایان و پیوند از طریق ازدواج، مجموعه مقالات نخستین همایش بین‌المللی تمدن حوزۀ هلیل: جیرفت، کرمان: سازمان میراث فرهنگی.
تفضلی، احمد؛ آموزگار، ژاله (1383). تاریخ ادبیات ایران پیش از اسلام، تهران: سخن.
چوبک، حمیده (1384). تحلیل فرهنگی جازموریان-شهر قدیم جیرفت در دورۀ اسلامی، استاد راهنما دکتر محمد یوسف کیانی، پایان‌نامۀ دکتری دانشگاه مدرس، رشتۀ باستان‌شناسی دورۀ اسلامی.
خدیش، پگاه؛ داوودی‌مقدم، فریده (1399). الگوهای روایی افسانه و اسطوره‌های ایرانی، تهران: سمت.
خزائی، محمد؛ فربود، فریناز (1382). بررسی تصویر نماد سیمرغ، هنرهای تجسمی، (20)، 14-4.
رفیع‌فر، جلال‌الدین (1382). جیرفت کهن‌ترین تمدن شرق، گفتگو با یوسف مجید زاده، نامۀ انسان‌شناسی، 1 (54)، 208-197.
رفیع‌فر، جلال‌الدین؛ ملک، مهران (1392). آیکونوگرافی نماد پلنگ و مار در آثار جیرفت (هزارۀ سوم قبل از میلاد)، مجلۀ پژوهش‌های باستان‌شناسی ایران، 3 (4)، 36-7.
پرو، ژان (1386). نگاهی به نقوش بازمانده از جیرفت، ترجمۀ زهرا نوایی، آینۀ خیال، (2)، 77-70.
سرکاراتی، بهمن (1385). سایه‌های شکار شده، تهران: طهوری.
سنگاری، اسماعیل؛ صالحی، پریسا (1402). بررسی و تحلیل نمادشناسانه نقش‌مایۀ درخت نخل در هنر جیرفت، پژوهشنامۀ تاریخ اجتماعی و اقتصادی، 1 (23)، 126-103.
سنگاری، اسماعیل؛ طاهری‌بختیاروند، شقایق (1403)، آیکونوگرافی و آیکونولوژی نقش‌مایۀ نبرد شیر و گاو در فرهنگ جیرفت (هزارۀ 3 پ.م)، پژوهشنامۀ تمدن ایرانی، 1 (11)، 178-157.
شایسته‌فر، مهناز؛ ‌پورصباغ پورآرانی، طیبه (1388). مفاهیم نمادین سیمرغ و اژدها و انعکاس آن در قالی‌های صفویه، نامۀ هنرهای تجسمی و کاربردی، 2 (4)، 118-98.
شرما، ویشنو (1363). پنج داستان، ترجمۀ مصطفی خالقداد هاشمی عباسی، تهران: اقبال.
صادقی‌نیا، سارا ؛ رحمانی، نجیبه (1400). آیکونوگرافی نماد عقرب در آثار تمدن جیرفت، مجلۀ مطالعات ایرانی، دانشگاه شهید باهنر کرمان، 20 (40)، 231-205.
عباسی، علی (1394). نشانه‌شناسی تصاویر ظروف هنری جیرفت و طبقه‌بندی آن‌ها، باستان‌شناسی حوضۀ هلیل‌رود، جنوب‌شرق ایران: جیرفت، مجموعه مقالات دومین همایش بین‌المللی تمدن حوضۀ هلیل‌رود: جیرفت، تهران: فرهنگستان هنر، 128-107.
عطار نیشابوری، فریدالدین محمدبن ابراهیم (بی‌تا). منطق‌اطیر، با مقدمه و تصحیح حمید حمید، تهران: فخر رازی شاه‌آباد.
کریمر، سموئل (1383). الواح سومری، ترجمۀ داوود رسائی، تهران: علمی و فرهنگی.
کشمیر شکن، حمید (1395). درآمدی بر نظریه و اندیشۀ انتقادی در هنر تاریخ، تهران: چشمه.
کوپ، لارنس (1390). اسطوره، ترجمۀ محمد دهقانی، تهران: علمی و فرهنگی.
گلاب‌زاده، محمدعلی (1384). جیرفت بر بلندای تاریخ، کرمان: سازمان میراث فرهنگی و صنایع دستی و گردشگری استان کرمان.
ماهری، محمودرضا (1379). تمدن‌های نخستین کرمان، کرمان: مرکز کرمان‌شناسی.
مجیدزاده، یوسف (1371). تاریخ و تمدن ایلام، تهران: مرکز نشر دانشگاهی.
مجیدزاده، یوسف (1382). جیرفت کهن‌ترین تمدن شرق، تهران: سازمان چاپ و انتشارات وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی.
مجیدزاده، یوسف (1387). پروژۀ باستان‌شناختی حوضۀ هلیل‌رود: کشفی افسانه‌ای، مجموعه مقالات نخستین همایش بین‌المللی تمدن حوضۀ هلیل: جیرفت سازمان میراث فرهنگی، صنایع دستی و گردشگری کرمان، 41-31.
محمدی‌‌افشار، هوشنگ (1396). بهرام از اسطوره تا تاریخ (جستاری در ویژگی‌های مشابه یک نام مشترک)، فصلنامۀ ادبیات عرفانی و اسطوره شناختی، 13 (47)، 341-309.
مک‌کال، هنریتا (1401). اسطوره‌های ملل 2، اسطوره‌های بین‌النهرینی، ترجمۀ: عباس مخبر، تهران: مرکز.
ملک، مهران؛ مختاریان، بهار (1392). آیکونوگرافی نماد عقاب و مار در آثار جیرفت (هزارۀ سوم قبل از میلاد)، مجلۀ انسان‌شناسی، 10 (17)، 195-163.
منشی، ابوالمعالی نصرالله (1362). کلیله‌ودمنه، تصحیح و توضیح مجتبی مینوی، تهران: دانشگاه تهران.
نصری، امیر (1397). تصویر و کلمه: رویکردهایی به شمایل‌شناسی، تهران: چشمه.
هال، جیمز (1387). فرهنگ نگاره‌های نمادها در هنر شرق و غرب، ترجمۀ: رقیه بهزادی، تهران: فرهنگ معاصر.
هوک، هنری ساموئل (1383). اساطیر خاورمیانه، ترجمۀ علی‌اصغر بهرامی و فرنگیس مزداپور، تهران: روشنگران.
Abbasi, A. (2015). Symbolism of images of artistic vessels Jiroft and their classification, Archaeology of the Halil Rud Basin, Southeast Iran: Jiroft, Article collection of the secend international conference on civilization of Halil Rud: Jiroft, Tehran: Farhangestan-e Honar, 107-128. 
Agha Αbbassi, Z. (2009). The relation of the new found motifs of Jiroft with the Iranian Myths. Iranian Studies Magazine (16) 8,21-33. [In Persian]. 
Amouzgar, Zh., (2009). Mythological history of Iran. Tehran: Samt. [In Persian].
Altet, X. B. (2002). Introduction. www.pur-Editions.
Aydenloo, S. (2009). Hypothesis about Siavash mother, in from myth to epic (Haft goftar dar Shahnameh pajouhi), Sokhan Pub., Tehran: 63-87. [In Persian].   
Cleuziou, S. (2003). Jiroft et Tarut sur la côte orientale de la péninsule arabique, Jiroft: Fabuleuse découverte en Iran, Dossiers d’Archéologie 287: 114-125.
Choubak, H. (2003). Historical analysis of Jazmurian - the old town of Jiroft in the Islamic period. under supervision of Mohammad Yousef Kiyani, University of Modarres. [In Persian].
Coop, L. (2011). The Myth, translated by Mohammad Dehghani, Tehran: Elmi Farhanghi pub.[In Persian].
Dādūya, A. M. (1997). Kalīla wa Dimna, edited by M. Minovi, University of Tehran Press, Tehran. [In Persian].
Ebn moghafah, A. (1998). Kelileh and Demneh. Edited by: Mojtaba Minovi, Tehran:University of Tehran. [In Persian].
Eliade, M. (2019). Symbolism, The Sacred Thing in Art. Translated by Mohammad kazzem Mohajeri, Tehran: Parse. [In Persian].
Eslami Rad, S. (2019). Iconography of the combined motifs of human-animal, emphasizing on the motif of human-scorpion in the art of Jiroft (3rd millennium BC), Anthropology and Culture, University of Tehran, 1-42. [In Persian].
Golabzade, M. A. (2005). Jiroft at the top of History. Kerman: Miras-e Farhangi. [In Persian]
Hall, J. (2006). The illustrated dictionary of symbols in Eastern and Western art, translated by Roghaye behzadi, Tehran: Farhange moaser. [In Persian] .
Perrot, J. (2003). L’iconographie de Jiroft, in Jiroft: Fabuleuse découverte en Iran, Dossiers d’Archéologie, n. 287, Octobre 2003, 96-113.
Perrot, J. (2007). A look at the remaining motifs from Jiroft, Translated by : Zahra Navaei, Ayney-e kiyal, (2), 70-77.
Pittman, H. (2005). The Art of Seal Making in the Konar Sandal: Gods, Rulers, and Bonding Through Marriage, Article collection of the one International conference on civilization of Halil Rud, Jiroft: Sazman-e-miras-e farhanghi.
Ions, V. (1995).  Indian mythology, Translated by : Bajallan Farokhi, Tehran : Golshan. [In Persian]. 
Jeremy, B & Green, A. (2004). Gods, Demons and Symbols of ancient Mesopotamia, Translated by peyman Matin, Tehran: Amirkabir. [In Persian].
Khazaee, M & Farboud, F. (2003). Examining the image of Simorgh symbol, Architecture Magazine, Art University press, Tehran, 4-14. [In Persian].
Kramer, S. (2004). Sumerian tablets, translated by Davoud Rassaei, Tehran: Elmi Farhanghi. [In Persian].
Keshmirshekan, H. (2016). An introduction to the theory and criticism of history, Tehran: Cheshmeh. [In Persian].
Khadish, P &  Davoudi Moghadam, F. (2021). Narrative patterns of Persian legends and myths, Tehran: samt pub. [In Persian]. 
Maheri, M. R. (2000). The first civilizations of Kerman, Kerman: Markaz-e Kerman shenasi. [In Persian].
Madjidzadeh, Y. (1992). Histrory and civilization of Elam, Tehran: Markaz-e nashr-e daneshgahi. [In Persian].
Madjidzadeh, Y. (2003). Jiroft, the oldest civilization in the east, Tehran: Sazman-e chap va entesharat-e vezarat-e farhang va ershad-e eslami. [In Persian].
Madjidzadeh, Y. (2003). La découverte de Jiroft,  Jiroft: Fabuleuse découverte en Iran, Dossiers d’Archéologie  287: 18-63. [In Persian].
Madjidzadeh, Y. (2003). La première campagne de fouilles à Jiroft dans le bassin du Halil Roud, Jiroft: Fabuleuse découverte en Iran, Dossiers d’Archéologie 287: 64-75.
Madjidzadeh, Y. (2008). Halilroud basin archaeological project: a legendary discovery, Proceedings of the first international conference on Halil Basin Civilization: Jiroft Organization of Cultural Heritage, Handicrafts and Tourism of Kerman, 31-41.
Malek, M & Mokhtariyan, B. (2013). Iconography of eagle and snake symbol in the works of Jiroft (3rd millennium BC), Journal of Anthropology, University of Tehran, 163-195. [In Persian].
Mohammadi Affshar, H. (2017). Bahram from myth to history (an inquiry into similar characteristics of a common name, Quarterly Journal of mystical and mythological literature, University of Tehran, 309-341. [In Persian].
Mccall, H. (2022). Mesopotamian Myths, translation by Abbas Mokhber, Tehran: Markaz pub. [In Persian].
 Monshi, A. (1982). Kelileh and Demneh. Edited by: Mojtaba Minovi, Tehran:University of Tehran. [In Persian].
Nasri, A. (2020). Image and word: Approaches to the iconology. Tehran: Cheshmeh. [In Persian].
Rafi’far, J. (2003). The Jiroft The oldest civilization in the East, Conversation with Yousef Majidzadeh. Journal of Nameh-ye Ensanshenasi, (1) 4, 197-208. [In Persian].
Rafi’far, J & Malek, M. (2013). The Iconography of Leopard and Snake Symbol of Jiroft Artifacts During the (3rd Millennium B.C),  Archaeological Researches of Iran Journal of Department of Archaeology, Faculty of Art and Architecture Bu-Ali Sina University, 7-36. [In Persian]. 
Sadeghi nia, S & Rahmani, N. (2021). The iconography of the scorpion symbol in the works of civilization of Jiroft, Journal of Iranian Studies, University of Shahid Bahonar, Kerman, 205-231. [In Persian]. 
Sangari, E. & Salehi, P. (2023). Explanation and analysis of Iconographical of Palm Tree in Art of Jiroft. The Research Journal on Economic History of Iran.1 (23). 105-126. [In Persian].
Sangari, E & Taheri Bakhtiarvand, Sh. (2025). Iconography and iconology of the battle of the lion and the bull in Jiroft culture (3rd millennium BC), Iranian Civilization Research, Volum 6, 1 (11). 157-178. [In Persian].
Sarkarati, B. (2006). Hunted Shadows, Tehran: Tahouri. [In Persian]. 
Samouell, H. (2004). Middle Eastern Mythology, translated by Aliasghar Bahrami and Faranghis Mazdapour, Tehran: Roshangharan pub. [In Persian]. 
Shayestehfar, M & Poursabagh Arani, T. (2008). Symbolic concepts of Simorgh and dragon and its reflection in Safavid carpets, Journal of visual and applied arts, Art University press, Tehran, 98-118. [In Persian].
Sherma, V. (1984). Five stories. Translated by Mostafa khaleghdad Hashemi Abbassi.
Tehran: Eghbal. [In Persian].
Tafazoli, A. (2002). The history of literature of Iran before Islam, edited by Zhaleh Amouzgar, Tehran: sokhan pub. [In Persian].
Yannick, B. (1991). A study on the inevitability of Gilgamesh's death, translated by Jalal Satari, Tehran: Markaz pub. [In Persian].
پژوهش های ایران شناسی
دوره 16، شماره 1
اردیبهشت 1405
صفحه 47-68
فایل ها
هم رسانی
ارجاع به این مقاله
آمار