بررسی منشاء نقشمایه‌ی عقرب- انسان در هنر عصر مفرغ فلات ایران

نوع مقاله: مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 استادیار دانشگاه هنر اسلامی تبریز مرکز تحقیقات مرمت بناها و بافت¬های تاریخی و فرهنگی دانشگاه هنر اسلامی تبریز

2 کارشناس ارشد پژوهش هنر- دانشگاه هنر اسلامی تبریز

چکیده

نقشمایه­ی ترکیبی و افسانه­­ای عقرب- انسان، به دو صورت عقرب- مرد و عقرب- زن، بر اساس شواهد باستان­شناختی، در افق فرهنگ­های عصر مفرغ فلات ایران تا کنون صرفاً از محوطه­های باستانی ناحیه­ی جیرفت در حوزه­ی هلیل رود کشف و گزارش شده است. در بین­النهرین باستان عقرب- انسان هیولایی است که از دروازه­های جهان زیرین محافظت می­کند؛ که همین مفهوم و کارکرد مذهبی به اساطیر مصر باستان هم راه یافته است. اما با توجه به کاوش­های باستان­شناختی در جیرفت که منشاء جغرافیایی نقشمایه­ی عقرب- انسان را جنوب شرقی فلات ایران معرفی کرده است، این سئوال مطرح می­شود که آیا این نقشمایه برآمده از فرهنگ پیش از تاریخی فلات ایران است یا بین­النهرین؟ فرضیه­ی نوشتار حاضر این است که هر چند نقشمایه­ی عقرب- انسان در فرهنگ و باورهای عصر مفرغ جنوب شرقی ایران اصالت داشته است، اما ایده­ی سیر تحول آن از یک نقشمایه­ی طبیعت­گرایانه­ی عقرب در عصر مس- سنگی به یک نقشمایه­ی ترکیبی و افسانه­­ای عقرب- انسان در عصر مفرغ هنوز مبتنی بر شواهد کافی نیست. روش­شناسی این نوشتار اصالتاً یک روش تاریخ هنری با رویکرد باستان­شناختی است که صرفاً به آثار هنری و یا صنایع دستی دارای نقش عقرب و یا عقرب- انسان­هایی که از بافتارهای اصیل باستان­شناختی دوران پیش از مفرغ فلات ایران و بین­النهرین گزارش شده­اند، تأکید کرده و به رابطه­ی نقشمایه با جغرافیا و اقلیم و بستر باستان­شناختی توجه می­کند. آثار دارای این نقشمایه به دو گروه اصلی فلات ایران و بین­النهرین تقسیم می­شوند. نتیجه­ی نوشتار حاضر این است که نقشمایه­ی عقرب- انسان در جنوب شرقی فلات ایران برآمده از باورها و فرهنگ مردمان عصر مفرغ همان حوزه­ی هلیل رود در آستانه­ی شهرنشینی بوده است و همچنین هیچ ارتباط علّی میان این نقشمایه و نقشمایه­ی عقرب بر روی آثار عصر مس- سنگی فلات ایران و یا اقلیم­های گرم و خشک الزاماً وجود ندارد.
 
 

کلیدواژه‌ها


عنوان مقاله [English]

The Survey of the Origin of People-scorpion’s Motif in the Bronze Age Art of the Iranian Plateau

نویسندگان [English]

  • Bahram Ajorloo 1
  • Asmaa Saeed 2
1 Assistant Professor of Tabriz Islamic Art University
2 M.A. in the Art studies, Tabriz Islamic Art University
چکیده [English]

Archaeologically, the hybrid and mythological motif of People-scorpion, as presented in both forms of Man-scorpion and Woman-scorpion, in the horizon of Bronze Age cultures in the plateau of Iran, merely, is reported from the archaeological sites of Jiroft in the Halil Rood basin, southwest Iran. In Mesopotamia, the people-scorpion is presented as the guardian monster for the gates of dead people’s world, under the earth. Such a ritual concept and religious function had been adapted by the mythology of ancient Egypt as well. According to the results of recent archaeological excavations in Jiroft, however, the southwest of Iran is speculated as the geographical homeland of this motif. So, whether Iranian plateau or Mesopotamia, where is the cultural origin of such motif? In spite of the scorpion’s motif in the chalcolithic Age of Iran, The basic hypothesis proposed by the authors explains that the idea on the progression of a naturalist scorpion’s motif unto a hybrid- mythological people- scorpion one in the art of Bronze Age has not yet been provided enough archaeological evidences. By this essay, the authors have an art historical method oriented by archaeology. This method just studies motifs of both scorpion and people-scorpion in artifacts recovered from archaeological contexts in both prehistoric Iran and Mesopotamia. These artifacts are grouped into these regions. The essay concludes that people-scorpion’s motif in southeast Iran was originated in the native Bronze Age believes and culture of the Halil Rood basin in the dawn of urbanization. So, in addition to no causative relations between such motif and arid climates in Iran, there is no causation concerning the Chalcolithic Age motif of scorpion and the Bronze Age people-scorpion.
 
 

کلیدواژه‌ها [English]

  • People-scorpion’s motif
  • scorpion’s motif
  • Bronze Age
  • Iranian plateau
  • Mesopotamia

منابع

آجورلو، بهرام. 1391. «اقلیم دیرین فلات ایران در عصر نوسنگی» دو فصلنامه­ی پژوهش­های ایران­شناسی، دانشگاه تهران، سال دوم، شماره­ی اول، صص. 20-1.

سید سجادی، سید منصور. 1374. باستان­شناسی و تاریخ بلوچستان. تهران: سازمان میراث فرهنگی کشور.

طلایی، حسن. 1388. عصر مفرغ ایران. چاپ سوم، تهران: سازمان مطالعه و تدوین کتب علوم انسانی دانشگاه­ها (سمت).

........................... 1390 الف. هشت هزار سال سفال ایران. تهران: سازمان مطالعه و تدوین کتب علوم انسانی دانشگاه­ها (سمت).

........................... 1390 ب. ایران پیش از تاریخ: عصر مس سنگی. تهران: سازمان مطالعه و تدوین کتب علوم انسانی دانشگاه­ها (سمت).

........................... 1390 ج. باستان­شناسی پیش از تاریخ بین­النهرین. تهران: سازمان مطالعه و تدوین کتب علوم انسانی دانشگاه­ها (سمت).

گیرشمن، رومن. 1374. ایران از آغاز تا اسلام. ترجمه­ی محمد معین، چاپ دهم، تهران: شرکت انتشارات علمی و فرهنگی.

................................ 1379. سیلک کاشان. ترجمه­ی اصغر کریمی، جلد اول، تهران: سازمان میراث فرهنگی کشور.

ماتیوز، راجر. 1391. باستان­شناسی بین­النهرین: نظریات و رهیافت­ها. ترجمه­ی بهرام آجورلو، تبریز: انتشارات دانشگاه هنر اسلامی تبریز.

مجیدزاده، یوسف. 1359. «کهن­ترین بیان تصویری بر سفالی از تپه قبرستان»، کندو کاو، مؤسسه­ی باستان­شناسی دانشگاه تهران، شماره­ی سوم، صص. 5-61.

................................ 1370. تاریخ و تمدن ایلام. تهران: مرکز نشر دانشگاهی.

................................ 1380. تاریخ و تمدن بین­النهرین. جلد سوم، تهران: مرکز نشر دانشگاهی.

................................ 1382. جیرفت: کهن­ترین تمدن شرق. تهران: وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی.

................................... 1387 الف. «پروژه باستان­شناختی حوزه هلیل: کشفی افسانه­ای»، مجموعه­ مقالات نخستین همایش بین­المللی تمدن حوزه هلیل: جیرفت 1383. تدوین: یوسف مجیدزاده، کرمان: سازمان میراث فرهنگی، صنایع دستی و گردشگری استان کرمان، صص. 52-29.

.................................. 1387 ب. «جیرفت: کهن­ترین تمدن شرق»، اطلاعات سیاسی و اقتصادی، سال 22، شماره­ی 2-251، صص. 49-128.

ملک شهمیرزادی، صادق. 1390. بین­النهرین در دوران پیش از تاریخ: از پیدایش تا دوران آغاز ادبیات. تهران: انتشارات سبحان نور و گنجینه­ی نقش جهان.

 

Cleuziou, Serge. 2003. “Jiroft et Tarout: Plateau iranien et péninsule arabique”, Dossiers d’archéologie, No. 287, pp. 114-25.

Forest, Jean D., 2003. “La Mésopotamie les échanges à longue distance aux IVe et IIIe millénaires”, Dossiers d’archéologie, No. 287, pp. 126-33.

Gertsch, Willis J., Polis, Gary A., 2002. “Arachnids”, The Encyclopedia Britannica, Vol. 13, 15th edition, Chicago: Encyclopedia Britannica Inc.

Madjidzadeh, Yousef. 2003. “La découverte de Jiroft”, Dossiers d’archéologie, No. 287, pp. 19-64.

Muscarella, Oscar W., 2005.“Jiroft and ‘Jiroft-Aratta’,” Bulletin of the Asian Institute, Vol. 15, pp. 173-98.

Muscarella, Oscar W., 2008. “Jiroft: General survey of excavations”, Encyclopædia Iranica, Vol. 14, pp. 653-6.

Perrot, Jean. 2003. “L’iconographie de Jiroft”, Dossiers d’archéologie, No. 287, pp. 97-113.

Sandars, Nancy K., 1977. The Epic of Gilgamesh: An English Version with an Introduction. 16th print, London: Penguin Books.

Shaw, Ian; Nicholson, Paul. 1995. The Dictionary of Ancient Egypt. London: The British Museum Press.

Talai, Hassan. 1983. “Stratigraphical sequence and architectural remains at Ismailabad the central plateau of Iran”, Archaeologische Mitteilungen Aus Iran, Vol. 16, pp. 57-68.

Yurco, Franklin J., 1995. "Narmer: 1st king of upper and lower Egypt; A reconsideration of his palette and macehead", Journal of the Society for the Study of Egyptian Antiquities, Vol. 25, pp. 85–95.