زوال ولایت مهرجان‌قذق بر اساس متون تاریخی و داده‌های باستان‌شناسی

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 استادیار دانشگاه آزاد اسلامی ایلام

2 دانشجوی دکتری رشتۀ باستان‌شناسی دانشگاه هنر اصفهان

3 کارشناس ارشد تاریخ ایران

چکیده

بررسی متون تاریخی و داده­های باستان­شناسی حاکی از آن است که ولایت مهرجان­قذق یکی از مناطق مهم ایران بوده که در محدودۀ شهرستان دره­شهر، به‌ویژه درۀ سیمره، شکل گرفته و تاریخ حیات آن به دورۀ اشکانی بر‌می‌گردد. داده‌های باستان‌شناسی در تأیید متون تاریخی، هم توالی استقرار از دورۀ اشکانی تا قرن 4 هجری در درۀ سیمره را نشان می­دهد و هم بیانگر آن هستند که این منطقه طی قرون 3 و 4 هجری بیش از سایر دوره­ها رونق داشته است. نمونه­های سفالی کشف‌شده در جریان مطالعات باستان‌شناسی از نظر گاه­نگاری از قرن 4 هجری جلوتر نمی­رود. لذا می‌توان گفت که ولایت مهرجان‌قذق در همین قرن 4 هجری متروکه شده است. این زمان با گزارش­های تاریخی همخوانی دارد که به رخداد زلزله، شیوع وبا و وقوع سیل در این قرن اشاره می­کنند. از سوی دیگر، متون تاریخی، داده‌های باستان‌شناسی و موقعیت و وسعت شهر تاریخی دره­شهر حاکی از این است که این محوطۀ باستانی همان شهر سیمره، مرکز ولایت مهرجان­قذق، است.

کلیدواژه‌ها


عنوان مقاله [English]

The fall of Mehrjanqadhaq on the Basis of Historical Texts and Archaeological Data

نویسندگان [English]

  • Khodakaram Mazaheri 1
  • Mohsen Zeynivand 2
  • Bahram Karimi 3
1 Assistant Professor, Department of Archaeology, Islamic Azad University of Elam
2 Ph. D. Student in Archaeology, Department of Archaeology, University of the Arts, Isfahan
3 M. A. in History of Iran, Department of Theology, Elam University
چکیده [English]

An Examination of historical text and archaeological data show that Mehrjanqadhaq was one of the important states of western Iran which had been founded and formed in a region now known as Darreshsher or more exactly in Saimara valley. The history of the state goes back to Parthian era. Archaeological data in confirmation of historical texts both indicate settlement sequence form Parthian era to fourth century A.H. in Saimara valley and show that this region flourished especially at third and fourth century A.H. Ceramic samples, which discovered in the course of archaeological excavations, chronologically, do not go forward then fourth century A.H. Therefore, we can say that Merhrjanqadhaq was deserted at fourth century A.H, which is also confirmed with historical records, which point to earthquake and flood occurrence as well as cholera epidemy at this century. On the other hand, the same historical and archaeological data and the situations and extent of ancient Darreshahr suggest that this site is the same as Saimara city, center of Mehrjanqadhaq state.

کلیدواژه‌ها [English]

  • Archaeological excavations
  • Historical geography
  • Mehrjanqadhaq
  • Saimara valley
  • Darreshahr
ابن اثیر، عزالدین (1382). تاریخ کامل، جلدهای 9 ، 10، 12، ترجمۀ حمید آژیر، تهران، اساطیر.
ابن حوقل (1345). صورة الارض، ترجمۀ­ جعفر شعار، تهران، بنیاد فرهنگ ایران.
ابن خردادبه (1370). المسالک و الممالک، ترجمۀ­ حسین قره­چانلو، تهران، چاپخانۀ مهارت.
ابن فقیه همدانی (1349). مختصر البلدان، بخش مربوط به ایران، ترجمۀ‌ ح. مسعود، تهران، بنیاد فرهنگ ایران.
ابوالفداء (1349). تقویم البلدان، ترجمۀ عبدالمحمد آیتی، تهران، بنیاد فرهنگ ایران.
ابودلف الخزرجی، مسعربن مهلهل (1342). سفرنامۀ ابودلف در ایران در سال 341 ﻫ.ق، با تعلیقات و تحقیقات ولادیمیر مینورسکی، ترجمۀ ابوالفضل طباطبایی، تهران، فرهنگ ایران زمین.
اشمیت، اریک (1376). پرواز بر فراز شهرهای باستانی ایران، ترجمۀ­ آرمان شیشه‌گر، تهران، سازمان میراث فرهنگی کشور.
اصطخری، ابواسحق ابراهیم (1368). مسالک و ممالک، تصحیح ایرج افشار، تهران، بنیاد موقوفات افشار.
امبر سز، ن.؛ ملویل، چ. پ. (1370). تاریخ زمین  لرزه‌های ایران، ترجمۀ­ ابوالحسن رده، تهران، آگاه.
انصاری ‌دمشقی (1357). نخبه الدهر فی عجائب البر و البحر، ترجمۀ سید حمید طبیبیان، تهران، فرهنگستان ادب و هنر ایران.
بلاذری، احمد بن یحیی (1367). فتوح البلدان، ترجمه و مقدمه محمد توکل، تهران، نقره.
جیهانی، ابوالقاسم (1368). اشکال العالم، ترجمۀ­ علی بن عبدالسلام کاتب، مقدمه و تعلیقات فیروز منصوری، مشهد، آستان قدس رضوی.
 خسروزاده، علیرضا، عالی، ابوالفضل (1383). توصیف، طبقه­بندی و تحلیل گونه­شناختی سفال­های دوران اشکانی و ساسانی منطقۀ ماه نشان، مجموعه مقالات همایش بین­المللی باستان­شناسی ایران: حوزۀ شمال غرب، به کوشش مسعود آذرنوش،  سازمان میراث فرهنگی، 45-70.
دومرگان، ژاک (1339). جغرافیای غرب ایران، ترجمه و توضیح کاظم ودیعی، تبریز، چهر.
دینوری، ابوحنیفه (1384). اخبار الطّوال، ترجمۀ­ محمود مهدوی دامغانی، تهران، نی.
راولینسون، هنری (1362). سفرنامه راولینسون، ترجمۀ­ سکندر امان اللّهی بهاروند، تهران، آگاه.
شهبازی، سیاوش (1385). گزارش فصل اول بررسی و شناسایی باستان­شناسی شهرستان دره‌شهر، سازمان میراث فرهنگی، صنایع دستی و گردشگری استان ایلام (گزارش منتشر نشده).
                (1391). تبیین گاه­نگاری پیش از تاریخ دشت سیمره، گزارش­های باستان­شناسی 8، (ویژه‌نامۀ مجموعه مقالات همایش بین­المللی باستان­شناسی ایران: حوزۀ غرب، کرمانشاه، آبان 1385)، تهران، میراث فرهنگی، 69-106.
طبری، محمد بن جریر (1368). تاریخ طبری (تاریخ الرسل والملوک)، جلد 15، ترجمۀ­ ابوالقاسم پاینده، تهران، اساطیر.
                 (1384). تاریخ الرسل والملوک (بخش ایران از آغاز تا سال 31هجری)، ترجمۀ­ صادق نشأت، تهران، علمی و فرهنگی.
علیبیگی، سجاد (1391). آیا شی‌ء گچی مکشوفه از محوطه چم‌نمشت نشان از یک آتشکدۀ دورۀ ساسانی دارد؟، پژوهش­های باستان­شناسی مدرس، س چهارم، ش 8، تهران، دانشگاه تربیت مدرس، 196-202.
قدامة بن جعفر (1370). الخراج، ترجمۀ­ حسین قره‌چانلو، تهران، البرز.
کامبخش­فرد، سیف‌االله (1368). دره‌شهر، در محمدیوسف کیانی، مجموعه مقالات شهرهای ایران، جلد 3، تهران، جهاد دانشگاهی، 34-65.
گراوند، مرتضی؛ زینی­وند، محسن (1392). پیشنهادی برای محل شهر ساسانی سیمره بر اساس متون تاریخی و مدارک باستان­شناختی، ارائه شده در مجموعه مقالات همایش بین­المللی باستان‌شناسان جوان، دانشگاه تهران، آبان 1392، 473-484.
لسترنج، گای (1383). جغرافیای تاریخی سرزمین‌های خلافت شرقی، ترجمۀ­ی محمود عرفان، تهران علمی و فرهنگی.
لشگری، آرش و دیگران (1390). کاوش نجات­بخشی محوطۀ برزقواله لرستان، حوضۀ سد سیمره، تهران، آرشیو پژوهشکده باستان­شناسی (گزارش منتشر‌نشده).
لک­پور، سیمین (1389). کاوش­ها و پژوهش­های باستان­شناسی دره‌شهر (سیمره)، تهران، پازینه.
                    (1378). معرفی خانۀ اربابی، در مجموعه مقالات دومین کنگره تاریخ معماری و شهرسازی ایران، ارگ بم،  جلد1، به کوشش باقر آیت­االله­زاده شیرازی، تهران، سازمان میراث فرهنگی کشور، 187-218.
محمدی­فر، یعقوب؛ طهماسبی، الناز (1393). طبقه­بندی سفال ساسانی درۀ سیمره؛ مطالعۀ موردی قلعۀ سمیرم شاه، پژوهش­های باستان­شناسی ایران، دورۀ 4، ش 7، 133-152.
محمدی­فر، یعقوب؛ مترجم، عباس (1390). جولیان، آتشکدۀ نویافتۀ ساسانی در آبدانان ایلام، باغ نظر، س هشتم، ش 19، تهران، مرکز پژوهشی هنر معماری و شهرسازی نظر، 77-87.
مرادی، ابراهیم (1389). بررسی و تحلیل شهرها و آبادی­های ناشناختۀ شهرستان آبدانان در قرون اولیۀ اسلامی، فقه و تاریخ تمدن، س ششم، ش 23، 84-112.
مستوفی قزوینی، حمداالله (1362). نزهة القلوب، به اهتمام گای لسترنج، تهران، دنیای کتاب.
مسعودی، ابوالحسن علی بن حسین (1378). مروج­الذهب، ترجمۀ­ ابوالقاسم پاینده، تهران، علمی و فرهنگی.
                      (1381). التنبیه و الاشراف، ترجمۀ­ ابوالقاسم پاینده، تهران، علمی و فرهنگی.
مظاهری، خداکرم (1385). گزارش فصل دوم بررسی و شناسایی باستان­شناسی دره ‌سیمره،3 جلد، جهاد دانشگاهی واحد استان ایلام (گزارش منتشر‌نشده).
                   (1391). متون کهن و ایالت ماسبذان در قرون اولیۀ اسلامی، در مجموعه مقالات اولین کنگره بزرگداشت امامزاده علی صالح (س)، ادارۀ کل اوقاف و امور خیریۀ استان ایلام و دانشگاه آزاد اسلامی ایلام، دانشگاه آزاد اسلامی ایلام، 59- 69 .
مقدسی، ابوعبداالله‌ (1361). احسن التقاسیم فی معرفه الاقالیم، ترجمۀ­ علینقی منزوی، تهران، شرکت مؤلفان و مترجمان ایران.
یاقوت، حموی (1362). برگزیدۀ مشترک یاقوت حموی، ترجمۀ­ محمد پروین گنابادی، تهران، امیرکبیر.
یعقوبی، ابن واضح (1347). البلدان، ترجمۀ­ محمد ابراهیم آیتی،  تهران، علمی و فرهنگی.
                   (1378). تاریخ یعقوبی، ترجمۀ­ محمد ابراهیم آیتی، تهران، علمی و فرهنگی.
 
Harrison, J. V. 1946. South west Persia-  a survey of  Pish-i- Kuh in Luristan, Geographical Journal, CVIII: 55 -71.
Stine, S. O. 1940. Old routs in western Iran, New York, Green Wood  Press.