نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان

• اسماعیل شراهی ¹
• محمد ابراهیم زارعی ²
• حمیده چوبک ³

¹ دانشجوی دکتری باستان شناسی دانشگاه بوعلی سینای همدان، همدان، ایران.

² استاد گروه باستان شناسی، ،دانشگاه بوعلی سینا،همدان ،ایران

³ دانشیار باستان شناسی،پژوهشگاه وزارت میراث فرهنگی ،گردشگری و صنایع دستی ،تهران،ایران

چکیده

بنای قلعه دختر (قیز قلعه، قزقلعه) دژی کوهستانی در 25 کیلومتری جنوب غرب ساوه در بالای کوهی منفرد از رشته کوه هِندِس واقع است. در پژوهش‌های انجام شده درباره‌ شکل‌گیری این بنا و کارکرد آن نظرات متفاوتی ارائه شده است. برخی از پژوهشگران ساخت قلعه دختر را مربوط به دوره ساسانی و کارکرد آنرا معبد آناهیتا دانسته و برخی دیگر آنرا دژی مربوط به سده‌های میانی دوره اسلامی و مرتبط با فرقه اسماعیلیان معرفی کرده‌اند. عدم ارائه مستندات و مدارک معتبر از سوی پژوهشگران، نیاز به دقت و بررسی بیشتر در منابع مکتوب، جغرافیای تاریخی- طبیعی ساوه و مطالعات صورت گرفته  درباره این بنا را دوچندان ساخته است. در این پژوهش فرض بر آن قرار گرفته که قلعه دختر بواسطه نام، جایگاه ساخت، اشاره منابع تاریخی، ارتباط با برخی عوارض و پدیده های طبیعی و مطالعات باستان‌شناسی صورت گرفته، در دوره ساسانی شکل گرفته و بعنوان پرستشگاه الهه ناهید،کارکرد داشته است. روش انجام این پژوهش تاریخی - تحلیلی است که مبتنی بر بررسی‌های میدانی و شواهد معماری،کاوش‌های باستان‌شناسی و بهره‌گیری از منابع کتابخانه‌ای است. مطالعات و بررسی‌های بعمل آمده نشان می‌دهد؛ شاید بنیاد قلعه دختر در دوره ساسانی، بعنوان یک نیایشگاه پی ریزی شده باشد، ولی بواسطه بدست نیامدن شواهد و مدارکی دال بر وجود آثاری از دوره یاد شده تاکنون از یک طرف و از طرفی کشف شواهدی گواه بر استفاده از  بنا در سده های میانی دوره اسلامی  و در ارتباط با سایر قلعه های منطقه ، کارکرد بنا بعنوان یک قلعه اسماعیلیه مقبول­ تر است.

کلیدواژه‌ها

• قلعه دختر
• ساوه
• ایران مرکزی
• اسماعیلیان
• قلاع کوهستانی

https://doi.org/10.22059/jis.2024.365574.1231

موضوعات

• باستان شناسی

عنوان مقاله [English]

Proposal for Determining the Function and Chronology of Qaleh Dokhtar (Maiden's Fortress) of Sāveh

نویسندگان [English]

• Ismail Sharahi ¹
• Mohammad Ebrahim Zarei ²
• Hamide Choubak ³

¹ Ph.D. Candidate in Archaeology, Bu ali Sina University, Hamedan, Iran.

² Professor of the Department of Archaeology, Bu Ali Sina University, Hamedan, Iran

³ Associate Professor of Archaeology, Research Institute of Ministry of Cultural Heritage, Tourism and Handicrafts, Tehran, Iran

چکیده [English]

The structure of Qaleh Dokhtar (also known as Qiz Qal'eh or Qiz Qal'eh) is a mountain fortress situated 25 kilometers southwest of Sāveh, atop a solitary mountain in the Hendeš mountain range. Numerous studies have been conducted on the origins and function of this structure, yet they have yielded divergent conclusions. Some researchers attribute the construction of Qaleh Dokhtar to the Sasanian period, positing its function as a temple dedicated to the goddess Anāhitā. Others have identified it as a fortress from the Islamic Middle Ages, associated with the Ismaili sect. The lack of substantial evidence and documentation from these researchers has created a greater need for meticulous examination of primary written sources, the historical-geography of Sāveh, and the existing studies of the monument. This research is predicated on the hypothesis that Qaleh Dokhtar, owing to its name, its strategic location, references in historical sources, its connection to specific natural features and phenomena, and archaeological findings, was constructed during the Sasanian period and functioned as a shrine to the goddess Nahid (Anāhitā).The methodology employed in this study is historical-analytical, based on field observations, architectural evidence, archaeological excavations, and a thorough review of library sources. The research and analysis conducted suggest that while the foundations of Qaleh Dokhtar may have been laid in the Sasanian period as a place of worship, the absence of definitive material evidence from that era, combined with the discovery of artifacts proving the structure's use during the Islamic Middle Ages and its clear association with other regional fortresses, makes its identification as an Ismaili castle a more plausible and acceptable conclusion

کلیدواژه‌ها [English]

• Qaleh Dokhtar
• Sāveh
• Central Iran
• Ismailis
• Mountain Fortresses