دانشگاه تهران پژوهش های ایران شناسی 2252-0643 16 1 2026 05 31 Manichaeism and Its Zurvanian Roots: From Conceptual Interaction to Cosmological Opposition آیین مانوی و ریشه‌های زروانی در آن: از تعامل مفهومی تا تقابل کیهان‌شناختی 19 46 107181 10.22059/jis.2026.411642.1405 FA فرشاد فرشباف ابریشمی دانشجوی دکتری گروه تاریخ، دانشگاه آزاد اسلامی واحد تهران مرکزی، تهران، ایران مجیدرضا رجبی استادیار، گروه تاریخ، دانشگاه آزاد اسلامی واحد تهران مرکزی، تهران، ایران Journal Article 2026 02 21 As one of the most significant Gnostic movements of late antiquity, Manichaeism emerged from the cultural and religious context of Iran. One of the most debated issues in Manichaean studies concerns the extent and nature of this religion's indebtedness to Zurvanism, an influential current within Sasanian Zoroastrianism. Adopting a comparative approach, this study demonstrates that Manichaeism's encounter with Zurvanism transcended mere borrowing, evolving into conceptual interaction and ultimately cosmological opposition.The central question addresses the extent of Zurvanian elements in Manichaeism and how this conceptual engagement led to cosmological confrontation between the two systems. Employing a descriptive-analytical method, this research draws upon Manichaean texts (including the Kephalaia and hymns), Pahlavi sources (such as the Bundahishn and Ardā Wirāz Nāmag), and historical accounts.Findings indicate that while Manichaeans adopted the concept of "Zurvan" as the god of boundless time, they fundamentally transformed its function. In Zurvanism, Zurvan holds a primordial and exalted position; in Manichaeism, however, he becomes symbol of the material world and imprisoning time—synonymous with the dark hell. This conceptual shift reveals a profound cosmological opposition: Manichaeism regards the world and time as absolute evil from which liberation is sought, whereas Zurvanism attempts to explain the origin of evil within a framework tending toward monotheism.Thus, Manichaeism appropriated Zurvanian myths to construct a new adversary for the God of Light, redefining Zurvan as embodiment of darkness and captivity. This study contributes significantly to understanding pre-Islamic Iranian religious interactions and their divergent approaches to the fundamental problems of evil and time.  آیین مانوی، به‌عنوان یکی از مهم‌ترین جنبش‌های گنوسی دوران باستان، از بستر فرهنگی ایران زمین برخاست. یکی از مناقشه‌انگیزترین مباحث در مانوی‌شناسی، میزان تأثیرپذیری این آیین از اندیشه‌های زروانی است. این پژوهش با رویکردی تطبیقی نشان می‌دهد که مواجهه‌ی مانویت با زروانیسم، فراتر از وام‌گیری ساده، به تعاملی مفهومی و سپس تقابلی کیهان‌شناختی انجامیده است. پرسش اصلی این است که ریشه‌های زروانی در آیین مانوی تا چه اندازه حضور دارند و این تعامل چگونه به تقابل انجامیده است. پژوهش به روش توصیفی-تحلیلی و با اتکا به متون مانوی (کفالایا، سرودها)، متون پهلوی (بندهش، ارداویرافنامه) و منابع تاریخی انجام شده است. یافته‌ها نشان می‌دهد مانویان مفهوم «زروان» را به‌عنوان خدای زمان بیکران وام گرفتند، اما کارکرد آن را دگرگون ساختند. در زروانیسم، زروان جایگاهی والا و آغازین دارد، اما در مانویت، او نماد جهان مادی و زمان اسیرکننده (دوزخ تاریک) شد. این تغییر نگرش، بیانگر تقابل کیهان‌شناختی دو آیین است: مانویت جهان و زمان را شرّ مطلق می‌داند و در پی رهایی از آن است، در حالی که زروانیسم می‌کوشد منشأ شر را در درون نظامی یکتاپرستانه تبیین کند؛ بنابراین، مانویت با استفاده از اسطوره‌های زروانی، دشمنی تازه برای خدای نور آفرید و با تغییر جایگاه زروان، او را به نماد تاریکی بدل ساخت. این پژوهش در فهم تعاملات ادیان ایرانی پیش از اسلام و چگونگی رویارویی آن‌ها با مسئله‌ی شر و زمان نقش مهمی دارد. https://jis.ut.ac.ir/article_107181_020d4fdeaa61df8ffcc7f8bc67013845.pdf