دانشگاه تهران پژوهش های ایران شناسی 2252-0643 16 1 2026 05 31 From Syncretism to Rationalism: Examining the Threefold Approaches to Iranian Mythology in the Historiography of the Seljuk Period (Based on Tarikh-e Sistan, Farsnameh, and Mujmal al-Tawarikh wa’l-Qisas) از تلفیق تا عقل‌گرایی: بررسی رویکردهای سه‌گانه به اساطیر ایرانی در تاریخ‌نگاری عصر سلجوقی (با تکیه بر تاریخ سیستان، فارس‌نامه و مجمل‌التواریخ) 99 122 107054 10.22059/jis.2026.405097.1380 FA حسن شهریاری دانش‌آموخته دکتری زبان و ادبیات فارسی (گرایش حماسی)، دانشکده ادبیات و علوم انسانی، دانشگاه قم، قم ، ایران. Journal Article 2025 10 27 Iranian myths are among the most fundamental components of national identity, which have undergone continuous reinterpretation in connection with political and religious transformations. Within this context, the Seljuk period represents a decisive juncture for readjusting the relationship between the Iranian mythical heritage and Islamic historiography, due to the establishment of Turkic rule, the rise of Ash'ari theological orthodoxy, and the continuity of the Iranian bureaucratic institution (divan). Employing a descriptive-analytical and comparative approach based on the concept of "Cultural Memory," the present study examines the treatment of Iranian myths in three pivotal texts: Tarikh-e Sistan, Farsnama, and Mujmal al-Tawarikh wa al-Qisas. The findings indicate that during this period, myth underwent a "functional displacement" and was reproduced through three distinct approaches: 1) The Syncretic Approach, aiming at the re-centering of sacred geography; 2) The Iranocentric Approach, serving as a model for political ethics and the restraint of power; and 3) The Rational-Critical Approach, which, through epistemic distancing, redefines myth as a written heritage and an "object of study."The overall conclusion suggests that myth did not decline during the Seljuk era; rather, by transforming from a "sacred belief" into an "identity strategy," it provided the necessary infrastructure for Iran’s historical continuity and its transmission to subsequent periods اسطوره‌های ایرانی از بنیادی‌ترین مؤلفه‌های هویت ملی‌اند که در پیوند با تحولات سیاسی و دینی، همواره دچار بازتفسیر شده‌اند. در این میان، دوره سلجوقی به‌دلیل استقرار حاکمیت ترکان، تصلب کلامی اشعری و تداوم نهاد دیوان‌سالاری، مقطعی تعیین‌کننده در بازتنظیم نسبت میان میراث اساطیری و تاریخ‌نگاری اسلامی محسوب می‌شود. پژوهش حاضر با رویکردی توصیفی، تحلیلی و مقایسه‌ای و  بر مبنای مفهوم حافظه فرهنگی، به واکاوی مواجهه سه متن کلیدی تاریخ سیستان، فارس‌نامه و مجمل‌التواریخ و القصص با اساطیر ایرانی پرداخته است. یافته‌های پژوهش نشان می‌دهد که در این مقطع، اسطوره دچار جابه‌جایی کارکردی شده و در قالب سه رویکرد متمایز بازتولید شده است: ۱. رویکرد تلفیقی با هدف بازمرکزگذاری جغرافیای قدسی؛ ۲. رویکرد ایران‌گرایانه  به‌مثابة الگویی برای اخلاق سیاسی و مهار قدرت و ۳. رویکرد عقلانی-انتقادی که با فاصله‌گذاری معرفتی، اسطوره را به‌مثابة میراث مکتوب و ابژة مطالعه بازتعریف می‌کند. برآیند تحقیق گویای آن است که اسطوره در عصر سلجوقی نه‌تنها زوال نیافت، بلکه با تبدیل شدن از یک باور قدسی به یک استراتژی هویتی، زیرساخت‌های لازم برای پیوستگی تاریخی ایران و انتقال آن به ادوار پسین را فراهم آورد https://jis.ut.ac.ir/article_107054_c17063fbc74fa9e4f6ecd71d83061836.pdf