2021-05-13T13:10:02Z
https://jis.ut.ac.ir/?_action=export&rf=summon&issue=8654
Iranian Studies
Iranian Stud.
2252-0643
2252-0643
1396
7
1
جام هایِ ویژۀ چند شخصیّتِ داستانی و تاریخی در متون ایرانی
سجاد
آیدنلو
غیر از دو جامِ مشهورِ جمشید و کیخسرو با ویژگیِ گیتینمایی، بعضی شخصیّتهایِ داستانی و تاریخیِ دیگر نیز در متون و روایتهای ایرانی جامهای مخصوصی دارند. از آن جمله، کاووس، شهریارِ نامدارِ کیانی، در سنّتِ نقّالی صاحبِ جامِ جهانبینِ معروف است. کید هندی به اسکندر جامی پیشکش میکند که محتوایِ آن با نوشیدن کاسته نمیشود و در بعضی منابع خاصیّتِ جهاننمایی هم دارد. جام اسکندر/ سکندر/ سکندری در شعر فارسی ناظر بر این جام است. در معدودی از مآخذِ تاریخی به جامِ خاصِّ خسروپرویز با دو ویژگیِ جهانبینی و پر شدنِ خودبهخود اشارههایی شده است و گویا دارا/ داراب و انوشیروان هم جامهایی داشتهاند. در این مقاله نکات، توضیحات و شواهدِ مربوط به این جامها از منابعِ ادبی، تاریخی و داستانی آورده و بررسی شده است.
Iranian narratives
Persian literature
Kāvūs’s cup
Alexander’s cup. Dārā/ Dārāb’s cup
Anūšīravān’s cup
Xosrow-parvīz’s cup
2017
05
22
1
14
https://jis.ut.ac.ir/article_65706_228b66588a8786a82f737d8dfb5c11ab.pdf
Iranian Studies
Iranian Stud.
2252-0643
2252-0643
1396
7
1
گردابهای دریایی و جایگاههای آن در نوشتههای قرون گذشته
محمد حسن
رازنهان
مهران
رضایی
محمد حسین
سلیمانی
گردابها جایگاههایی بودند در پهنههای دریا که کشتی گرد آن به چرخش در میآمد و سرانجام در کام آن فرو میرفت. اهمیت این جایگاهها به اندازهای بود که علاوه بر بیشتر جغرافینگاران که دربارة آنها مطالبی نوشتهاند، رسّامان نقشههای جغرافیایی نیز در بیشتر نقشههای ناحیهای به رسم جایگاه آن پرداختهاند تا کشتیبانان را از افتادن در آنها پرهیز دهند. یکی از شناختهشدهترین گردابها جایگاه فم الاسد یا کام شیر در خلیج فارس است. منظور از کام شیر یا دهان شیر، که به فراوانی در نوشتههای و سرودههای قدیم به کار رفته، گاه همین فم الاسد است. چنین مینماید که تا کنون دریافت روشنی از «کام شیر» در معنای جایگاه یک گرداب ترسناک نموده نشده، بلکه بیشتر به معنای ظاهری آن، یعنی دهان شیر جنگل، بسنده شده است. شناخت درست و بجای این واژهها میتواند تفسیر ما را از نوشتهها، سرودهها و نقشههایی که به این جایگاهها پرداختهاند دگرگون کند. این نوشته به شرح نام این جایگاه و گونههای دیگر جایگاههای گردابی، که در نوشتههای قدیم پرکاربردترند، پرداخته، پیشینۀ هر یک از این کلمات را واکاوی کرده و نمونههایی از آن را نشان داده است.
Historical geography
maelstrom
Persian Gulf
Fam al-asad
Dahān-e šīr
2017
05
22
15
28
https://jis.ut.ac.ir/article_65707_ac5c5400ba411d90d92f42299d5d943b.pdf
Iranian Studies
Iranian Stud.
2252-0643
2252-0643
1396
7
1
کاخ جهان نما و مدخل ورود به خیابان چهارباغ در اسناد تصویری و نوشتاری دوران صفوی تا پهلوی
علی
شجاعی اصفهانی
خیابان چهارباغ در طی گسترش شهر اصفهان در زمان شاه عباس اول در خارج از باروی قدیم شهر احداث گردید. در ابتدای شمالی خیابان، که محل ورود از دولتخانه به خیابان بود، کاخی به نام جهاننما، آن نیز به امر شاه عباس، ساخته شد. با سقوط سلسلة صفوی و حملة افغانها و در دورة قاجار، به طور خاص با حکومت ظلالسلطان، بسیاری از آثار ارزشمند دوران صفوی، از جمله آثار مذکور، به بهانههای مختلف تخریب شد. همچنین تغییرات رخداده در دورة پهلوی و دوران اخیر باعث شد تا محل دقیق کاخ و شروع خیابان چهارباغ نامشخص گردد. این بخش از شهر صفوی شامل کاخ جهاننما و فضای شمالی، یعنی محل ورود به کاخ، و فضای جنوبی آن، یعنی شروع خیابان چهارباغ، در دورة صفوی در نوشتههای تعدادی از سیاحان اروپایی شرح داده شده و در دورة قاجار، تا قبل از تخریب بنا، توصیفات و تصاویری از آن در منابع قابل دسترس است. در میان این مدارک، اسناد تصویری تهیهشده از کاخ در دورة صفوی و قاجار و محدودة دولتخانه در دورة پهلوی اهمیت ویژهای دارند و بررسی و مقایسه آنها میتواند بسیاری از نانوشتههای تاریخی را آشکار کند و اعتبار آنها را مورد سنجش قرار دهد. نوشتة حاضر با بررسی منابع مکتوب و اسناد تصویری از دورة صفوی تا دورة پهلوی سعی در روش کردن وضعیت محدوده مذکور داشته است. این اطلاعات کمک شایانی در پیشبرد طرح باستانشناختی صورتگرفته در محل داشت که طی آن، علاوه بر شواهد کاخ جهاننما، دادههایی از بخش شمالی و جنوبی کاخ مربوط به دوران قبل و بعد از صفویه نیز به دست آمد.
Isfahan
Safavid period
Jahān-namā palace
Chahār-bāgh avenue
Visual documents
2017
05
22
29
48
https://jis.ut.ac.ir/article_65708_d20c5f1e0c34590b5fb9c5d583cac4ec.pdf
Iranian Studies
Iranian Stud.
2252-0643
2252-0643
1396
7
1
بررسی آماری وضعیت و زمینه های فعالیت علمای علوم دینی در ایران عصر سلجوقی
ناصر
صدقی
ناهید
باقری توفیقی
یکی از تحولات تاریخی ایران عصر سلجوقی برتری یافتن موقعیت قشر اجتماعی موسوم به فقها و اهل شریعت اهل سنت در عرصههای آموزشی و اجتماعی و فرهنگی بود. با این که در مورد این پدیده در شکل گزارههای تاریخی کیفی تحقیقات قابل توجهی صورت گرفته و دیدگاههای مختلفی مطرح شده است، اما ابعاد و مصادیق تاریخی چنین امری به صورت دقیق مورد پژوهش قرار نگرفته است. در این نوشته تلاش شده است که بر اساس یافتهها و روش تحلیل آماری، موقعیت علمای دینی شناختهشدة ایران عصر سلجوقی بر اساس فعالیت آنها در سه زمینه، یعنی فعالیت علمی، مذهب و حوزههای جغرافیایی، نشان داده شود. مبنای کار منابع تاریخی مهم چون الکامل ابن اثیر، المنتظم ابن جوزی، وفیات الاعیان ابن خلکان ، سیاق تاریخ نیشابور عبدالغافر فارسی و الانساب سمعانی بوده است. بر اساس یافتههای پژوهش، عراق عرب و خراسان پررونقترین مراکز حضور و فعالیت علمای دینی در دورة سلجوقی بودهاند و عراق عجم در رتبة سوم قرار داشته است. همچنین از میان علمای دینی شناختهشده، در حدود 80 درصد آنها شافعیمذهب بودهاند. از حیث فعالیت فکری و آموزشی هم در حدود 70 درصد علمای دینی شناختهشده در علم حدیث فعالیت داشتهاند. پیشینة تاریخی، مرکزیت سیاسی خراسان و عراقین عرب و عجم در دورة سلجوقی، تأسیس مدارس نظامیه در شهرهای مهم خراسان و عراق و حمایتهای حکومت سلجوقی از مذهب شافعی و علوم نقلی اهل سنت در به وجود آمدن وضع مذکور تأثیر بسیار زیاد داشته است.
History of Iran
the Saljuq era
Islamic scholars
Islamic studies
Islamic sects
2017
05
22
49
65
https://jis.ut.ac.ir/article_65709_8bc291e21103e17f747bca726da48679.pdf
Iranian Studies
Iranian Stud.
2252-0643
2252-0643
1396
7
1
تأثیر اقدامات اصلاحی مورگان شوستر آمریکایی و صفبندیهای موجود در برابر آن در اواخر دورة قاجار
مهدی
صلاح
روند اصلاحات مجلس دوم (2 ذیقعده ۱۳۲۷ ق / ۱۵ نوامبر ۱۹۰۹ م - ۳ محرم ۱۳۳۰ ق / ۲۴ دسامبر ۱۹۱۱ م)، که برای احیای بنیانهای اقتصادی جامعة اواخر دورة قاجار از مورگان شوستر دعوت نموده بود، بسان جدال نسبی بین دو پدیدة سنت و تجدد پدیدار گشت. کم نبودند عواملی که در برابر هرگونه تغییر به سنن کهنة موجود در ایران کمک کنند. عملی کردن اصلاحات بنیادین، با وجود مدل خاص اجتماعی ایران، مسیری بود سخت و دشوار و با مقاومتهای کانونهای سنتی دوران قاجار همراه بود و چون انجام آن محال و باعث بحرانهای اجتماعی میگردید، راهی به جز حذف مبانی اصلاحی برای حکومت قاجار وجود نداشت. این تحقیق ، در پی پاسخ به این سؤال است که چه عواملی با چه انگیزههایی در برابر اقدامات شوستر به مقاومت پرداختند؟ در پاسخ به این پرسش، فرض این تحقیق بر آن است که چالش موجود بین دو عامل سنت و تجدد در ماجرای استخدام و سپس انفصال مورگان شوستر تأثیر بسیاری داشت. یافتههای تحقیق نشان میدهد که علاوه بر عوامل سنتی داخلی، مانند شاهزادگان، وابستگان دربار و زمینداران کلان و ...، که عموماً با هر گونه تغییر در وضعیت موجود مخالفت داشتهاند، روسیه و انگلیس نیز مخالف احیای بنیانهای اقتصادی ایران در اواخر دوران قاجار بودهاند.
Qajar dynasty
Morgan Shuster
the second parliament
financial reforms
Russia
Britain
2017
05
22
67
87
https://jis.ut.ac.ir/article_65710_1d35fee3b1dde330045d2b7867b8f6a0.pdf
Iranian Studies
Iranian Stud.
2252-0643
2252-0643
1396
7
1
ایرانیّات کتاب الاوائل ابوهلال عسکری
سمیه السادات
طباطبایی
علیرضا
حسینی
ابوهلال عسکری از ادیبان ایرانیالاصل ولی عربینویسی است که در سدۀ چهارم هجری در خوزستان زاده شد. او نیز، همانند دیگر ایرانیان همعصرش، زبان عربی را برای نگارش آثار خود برگزید و تألیفاتی مانند کتاب الاوائل را به آن زبان نوشت. الاوائل کتابی است تاریخی و ادبی که ابوهلال آن را در بیان نخستین رویدادهای منسوب به اقوام و افراد مختلف نگاشته است. وی در باب نهم، که به «عجم» اختصاص دارد، گزارشهایی را دربارۀ ایرانیان و آیینهای آنان در دوران پیش از اسلام، بهویژه عصر ساسانی، بازگو میکند که بسیار درخور توجه است. ایرانی بودن او و پیشینۀ آشناییش با زبان فارسی سبب گشته که ملاحظاتی شایان بررسی دربارۀ معنا و ریشۀ کلماتی چون مهمان و مهرگان بیان کند. همین امر، در کنار پارهای از گزارشهای کتاب که شاید در دیگر آثار تاریخی و ادبیِ عربی و فارسی بیمانند باشد، بدان اهمیتی دوچندان بخشیده است. اما بر اساس بررسیهای نویسندگان، تاکنون از این اثر و اطلاعات آن در پژوهشهای ایرانشناسی بهره گرفته نشده، چراکه ناآشناییِ پژوهشگران با کتاب مذکور به گمنام ماندنش انجامیده است. از این رو، در این مقاله کوشش شده که بعد از معرفی اجمالی ابوهلال عسکری، آن دسته از گزارشهای وی در کتاب الأوائل که با ایران و ایرانی پیوند دارد، افزون بر ترجمه، بررسی و شرح شود.
Abu-Helāl ʻAskari
Al-avāʼel
Iranian Culture
pre-Islamic Iran
2017
05
22
89
105
https://jis.ut.ac.ir/article_65711_5d02f1ce4dadef0d04335ce10e3de96c.pdf
Iranian Studies
Iranian Stud.
2252-0643
2252-0643
1396
7
1
نگاهی به منظومۀ نویافتۀ زال و مقاتل دیو
رضا
غفوری
سرگذشت زال، فرزند سام نریمان، یکی از پرماجراترین و شگفتآورترین داستانهای متون حماسی و پهلوانی ایران است. موی سپید زال، رانده شدن او از درگاه پدر، پرورش یافتن در آشیانۀ سیمرغ و در نهایت عمر طولانی او، همگی ویژگیهایی است که چهرۀ زال را نسبت به دیگر قهرمانان داستانهای ملّی متمایز نشان میدهد. در شاهنامه، زال در آغاز جوانی پهلوان نیرومندی است، امّا به محض رسیدن رستم به سنّ بلوغ، به دلیل ضعف پیری از حضور در میدان جنگ کناره میگیرد و جای خود را به فرزند میدهد و از آن پس، نقش قهرمان خردمندی را بازی میکند که راهنمای شاهان و پهلوانان است. ظاهراً این نقیصه در سرگذشت زال سبب شده که در ادوار بعد داستانگزاران به خلق داستانها و روایاتی بپردازند که در آنها زال، با وجود کهولت سن، همچنان از یلان سترگ ایران به شمار میرود و در میدانهای جنگ، هنرنماییهای بسیاری از خود نشان میدهد. یکی از این دسته داستانها نبرد زال با دستهای از دیوان در آغاز جوانی است که بر آنها پیروز میشود. در این مقاله نخست به بررسی داستانهای زال در متون حماسی و پهلوانی ایران میپردازیم و سپس نگاهی به منظومۀ ناشناختۀ «زال و مقاتل دیو» میاندازیم و با بررسی برخی قراین متنی، حدود تقریبی سرایش آن را نشان میدهیم.
epic literature
Persian epopees
Šāhnāmeh
Zāl
Zāl va Maqātel-e Dīv
2017
05
22
107
123
https://jis.ut.ac.ir/article_65712_0c540bd84706617649662c8972a9a644.pdf