Iranian Stud. University of Tehran پژوهشهای ایرانشناسی 2252-0643 University of Tehran 144 10.22059/jis.2020.301952.840 مقاله پژوهشی بررسی و تحلیل نقش طاووس در جُل های قشقایی بررسی و تحلیل نقش طاووس در جُل های قشقایی افروغ محمد استادیار گروه آموزشی فرش دانشگاه اراک، اراک، ایران. 22 08 2020 10 1 1 23 30 04 2020 09 08 2020 Copyright © 2020, University of Tehran. 2020 https://jis.ut.ac.ir/article_77305.html

جل­ اسب، یکی از مهم­ترین و ضروری­ترین دست­بافته­های عشایر قشقایی است که از زمان حضور اسب در جامعه ایلی، همواره مورد توجه و استفاده بوده است. در این بافته، بافنده علاوه بر سعی در ارائه جلی با دوام و کیفیت بالا، اهتمامی ویژه به بُعد زیباشناختی (نقش و رنگ) آن داشته ­است. از این رهگذر، هم­نشینی دو عنصر تجسمی نقش و رنگ در جل­های قشقایی، آن­را به یک اثر هنری بومی و عشایری (کاربرد جل­ها به­واسطه تغییر شیوه زندگی، منسوخ‌شده است)، تبدیل نموده­است که امروزه زینت­بخش مجموعه­ها و موزه­های مشهور جهان است. این مقاله بر آن است تا جل­های نقش طاووسی را از منظر زیباشناختی بررسی، تحلیل و معرفی نماید. از این­رو، تعداد سی جل از منابع مختلف جمع­آوری و مورد مطالعه قرار گرفت. یافته­های پژوهش چنین است: نقوش در نمونه­های انتخابی به چهار طبقه جانوری (حیوانات و پرندگان)، انسانی، گیاهی و اشکال هندسی تقسیم می­شود که از این میان نقوش جانوری و به‌طور خاص نقش پرنده طاووس در برگه‌های متنوع، بیش­ترین حضور را هم به­صورت تک‌نگاره و هم به­صورت تکرار در قالب نوارهای افقی، در زمینه جل­ها دارند. هم­چنین تعداد رنگ­های به­کار رفته در این بافته­ها بین 8 الی 12 رنگ است که عبارت است از قرمز، آبی، سرمه­ای، سبز، زرد، نارنجی، عنابی، سیاه، سفید، خرمایی، قهوه­ای باز و سیر. هم­چنین فن بافت جل­ها، سوزنی و قالی بری (ترکمن نقش) است. این پژوهش از نوع بنیادین و روش تحقیق از نوع تحلیلی ـ توصیفی  است. شیوه گردآوری داده­ها نیز توأمان به­صورت کتابخانه­ای و میدانی، جستجو در موزه­ها و مجموعه­های معتبر، بوده است.

 عشایر قشقایی دست بافته جُل اسب نقش رنگ افروغ، محمد، اصغر جوانی، امیرحسین چیت­سازیان، فتحعلی قشقایی­فر، 1395، عوامل مؤثر بر نقوش انتزاعی و تجریدی دست­بافته­های قشقایی، ماهنامه علمی پژوهشی با­غ­نظر، ش 45، صص 90-77. پرهام، سیروس، 1371، دست­بافته­های روستایی و عشایری فارس، ج2، تهران، امیرکبیر. پوپ، آرتور اپهام،1387، سیری در هنر ایران از دوران پیش از تاریخ تا امروز، ج 6 و 12، زیر نظر سیروس پرهام، تهران، علمی و فرهنگی. تریلینگ، جیمز، 1394، زبان تزئین، ترجمۀ منصور حسامی و فهیمه زارع­زاده، تهران، دانشگاه هنر تهران. تناولی، پرویز، 1377، جل­های عشایری ایران، پرویز تناولی، تهران، نشر یساولی. خزایی، محمد، 1386، تأویل نمادین نقوش طاووس و سیمرغ در بناهای اصفهان عصر صفوی، فصلنامه مطالعات هنرهای تجسمی، ش 26، صص 27-24. دادور، ابوالقاسم، الهام منصوری، 1385، درآمدی به اسطوره­های ایران و هند در عهد باستان، تهران، دانشگاه الزهراء. دانشوری، عباس، 1390، مقابر بُرجی سده­های میانی ایران: مطالعه­ای نگاره شناختی، ترجمۀ جواد نیستانی و زهره ذوالقدر کندری، تهران، سَمت. دهخدا، علی­اکبر، 1335، لغت­نامه دهخدا، شمارۀ 23 حرف (ط)، (طاهرزاده)، ج 33، تهران، دانشگاه تهران. نظامی گنجوی، 1315، شرفنامه، به­کوشش و تصحیح وحید دستگردی، تهران، ارمغان شیخی­نارانی، هانیه، 1389، نشانه­شناسی پرنده طاووس، فصلنامه علمی پژوهشی هنرهای تجسمی نقش­مایه، ش 5، صص 42-27. عمید، حسن، 2537، فرهنگ فارسی عمید، تهران، امیرکبیر. فتحی، لیدا، فریناز فربود، 1388، سیر تحول نقوش پرنده و موجودات اساطیری بال­دار در منسوجات آل­بویه و سلجوقی، فصلنامه نگره، ش 12، صص 51-40. کوپر، جی­سی، 1379، فرهنگ مصور نمادهای سنتی، ترجمۀ ملیحه کرباسیان، تهران، فرهاد. کیانی هفت­لنگ، کیانوش، 1389، بازتاب هنر در زندگی عشایر با تأکید بر ایل بختیاری، مجموعۀ مقالات نخستین همایش هنر و فرهنگ عشایر ایران (ایلات بختیاری و لرستان)، تهران، فرهنگستان هنر (متن). محمودی، فتانه، 1396، تأثیر فلزکاری ساسانیان بر وایکینگ­ها به‌ واسطه روابط تجاری دو منطقه در مسیر جاده خزر، فصلنامه پژوهش­های باستان­شناسی ایران، ش 14، صص 160-141. هارون، عبدالسلام، 1328، الحیوان، جلد دوم و سوم، قاهره، ج2، صص 253- 244، ج3، ص 54 خاقانی­ شروانی، فضل­الدین، 2537، دیوان اشعارخاقانی، به­­کوشش علی عبدالرسولی، تهران، دانشگاه تهران. بردسیری کرمانی، شمس­الدین محمد، 1349، مصباح الارواح، به تصحیح بدیع الزمان فروزانفر، تهران. دانشگاه تهران. جلال­الدین محمد خراسانی(مولانا)، 1386، مثنوی معنوی، به تصحیح مهدی آذریزدی، تهران، پژوهش. طبسی، شمس­الدین محمد، 1343، دیوان شمس، به تصحیح محمدتقی بینش، مشهد، زُوّار. مافروخی اصفهانی، سعدبن حسین، 1328، رساله محاسن اصفهان، ترجمۀ عباس اقبال آشتیانی، تهران،       مجلۀ یادگار. ابونصر محمدبن عبدالجبار عُتبی، 1345، تاریخ یمینی، به تصحیح و ترجمۀ ناصح بن ظفر جرفادقانی (گلپایگانی)، تهران، چاپ جعفرشعار. Fehervari, g., 2000, ceramics of the Islamic world, i.btauris publishers. London. منابع تصاویر آرشیو پژوهش­گر قانی، افسانه، 1390، بررسی و تحلیل نقش طاووس در دست­بافته­های گلیمی اقوام شاهسون و قشقایی، فصلنامه گلجام، ش 20، صص 20-7. تناولی، پرویز، 1377، جل­های عشایری ایران، پرویز تناولی، تهران، نشر یساولی. خزایی، محمد، 1386، تأویل نمادین نقوش طاووس و سیمرغ در بناهای اصفهان عصر صفوی، فصلنامه مطالعات هنرهای تجسمی، ش 26، صص 27-24. فتحی، لیدا، فریناز فربود، 1388، سیر تحول نقوش پرنده و موجودات اساطیری بال­دار در منـسوجات آل­بویه و سلجوقی، فصلنامه نگره، ش 12، صص 51-40. ww.pinterest.it / www.1stdibs.com/ www.art.famsf.org (Fine Arts Museums of San Francisco) / www.nazmiyalantiquerugs.com / www.rippon-boswell-wiesbaden.de /www.steelmanrugs.com. _||_
Iranian Stud. University of Tehran پژوهشهای ایرانشناسی 2252-0643 University of Tehran 144 10.22059/jis.2020.280055.671 مقاله پژوهشی نظام دیوان سالاری فارس در دورۀ افشاریه (احیاء و اصلاح) نظام دیوان سالاری فارس در دورۀ افشاریه (احیاء و اصلاح) بازماندگان خمیری احمد استادیار گروه تاریخ دانشگاه پیام نور مرکز بین الملل قشم 22 08 2020 10 1 25 44 27 04 2019 04 08 2020 Copyright © 2020, University of Tehran. 2020 https://jis.ut.ac.ir/article_77277.html

ا ایالت فارس در طی اعصار تاریخی خود، تأثیر بسزایی در ساختار سیاسی و دیوان­سالاری ایران داشته است و گاهی دیگر ایالات ایران نیز از آن تأثیر می­پذیرفتند. در دورۀ نادرشاه­ افشار این ایالت شاهد دگرگونی و تغییراتی در ساختار دیوان­سالاری خود بود. این دگرگونی روند و رویکرد جدیدی را در این ساختار به وجود آورد. پرسش­های اصلی این هستند که چرا نادرشاه این تغییرات را به وجود آورد؟ چه مناصبی در این دوره از اهمیت برخوردار بودند و کارکرد آنها چه بود؟ چرا این تغییرات نتوانستند به فارس ثبات ببخشند؟ روش به کار رفته در این مقاله، تحلیلی- توصیفی بر مبنای تحقیقات کتابخانه­ای و اسنادی است و تلاش شده تا از اسناد و فرمان­های کمتر شناخته شده­ استفاده شود. این بررسی نشان داد که هدف نادرشاه همچون دیگر کنشگران سیاسی، اعمال قدرت به بهترین وجه ممکن بر جامعه و نیروهای موجود در آن بود. او کوشید تا با احیاء و اصلاح مناصب اداری، نفوذ سیاسی و اقتصادی دولتش در فارس را بیشتر کند. به دلیل وجود رقابت­های منطقه­ای و حضور پرنفوذ کنشگران سیاسی محلی، بسیاری از این اصلاحات ناکام ماند.

 فارس نادرشاه دیوان‌سالاری کلانتر صاحب‌اختیار شاهبندر استرآبادی، میرزامهدی­خان،1377، جهانگشای نادری، تصحیح سید عبدالله انوار، تهران، انجمن آثار و مفاخر فرهنگی. استرآبادی، میرزامهدی­خان، منشأت و بیاض امام قلی میرزا، نسخه خطی شماره 15255/90779، کتابخانه مجلس شورای اسلامی. برن، رهر، 1349، نظام ایالات در دورۀ صفویه، ترجمۀ کیکاووس جهانداری، تهران، بنگاه ترجمه و نشر کتاب. پری، جان، 1365، کریم‌خان زند، ترجمۀ محمدعلی ساکی، تهران، مجموعه ایران­شناسی فراز. پیگولوسکایا.ن.و و دیگران، 1353، تاریخ ایران (از دوران باستان تا پایان سده هجدهم میلادی)، ترجمۀ کریم کشاورز، تهران، پیام. تاورنیه، ژان باتیست، بی­تا، سفرنامه تاورنیه، ترجمۀ ابوالقاسم ابوتراب نوری، با تجدید نظر و تصحیح احمد شیرانی، بی­جا، کتابفروشی سنایی و کتابفروشی تأیید اصفهانی. حدیث نادرشاهی،1356، تصحیح رضا شعبانی، تهران، دانشگاه ملی. خاوری شیرازی، میرزافضل الله،1380، تاریخ ذوالقرنین، 2 ج، تصحیح ناصر افشارفر، تهران، سازمان چاپ و انتشارات وزارت و فرهنگ ارشاد اسلامی. خسروبیگی، هوشنگ،1382، «منصب کلانتر در اوایل دورۀ قاجار»، پیک نور، شمارۀ1. خواندمیر، غیاث‌الدین بن همام الدین،1380، تاریخ حبیب السیر، تهران‏، خیام‏، چاپ چهارم. خورموجی، محمدجعفر بن محمدعلی،1363، حقایق الاخبار ناصری، به کوشش حسین خدیو جم، تهران، نشر نی. دلاواله، پیترو،1380، سفرنامه پیترو دلاواله، 2 ج، ترجمۀ محمد بهفروزی، تهران، روحانی، سید کاظم،1366، «نظام حقوقی و اخلاقی اصناف»، کیهان اندیشه، شمارۀ 15. سایکس، سرپرسى،1380، تاریخ ایران، 2 ج، ‏ترجمۀ سید محمدتقی فخر داعى گیلانى‏، تهران، افسون، چاپ هفتم. شاردن، ژان،1372، سفرنامه شاردن، 5 ج، ترجمۀ اقبال یغمایی، تهران، توس. شعبانی، رضا،1373، تاریخ اجتماعی ایران در عصر افشاریه، 2 ج، تهران، نشر قومس. فرصت الدوله شیرازی،1362، آثار عجم، 2 ج، تهران بامداد. فرهانی منفرد، مهدی 1378، «منصب کلانتر و چند سند در مورد دو تن از کلانتران عصر صفوی»، گنجینه اسناد، شمارۀ 35 و 36. فسایی، میرزا حسن حسینی،1382، فارسنامه ناصری، 2 ج، تصحیح منصور رستگار فسایی، تهران، امیرکبیر. فلور، ویلم،1371، اختلاف تجاری ایران و هلند و بازرگانی هلند در عصر افشاریان و زندیان، ترجمۀ ابوالقاسم سری، تهران، توس. ـــــــــــــــــــ،1367، اشرف افغان در تختگاه اصفهان، ترجمۀ ابوالقاسم سری، تهران، توس. ــــــــــــــــــ،1368، حکومت نادرشاه، ترجمۀ ابوالقاسم سری، تهران، توس. قاسمی، سلطان محمد،1383، دزدان دریایی در خلیج فارس «از افسانه تا واقعیت»، ترجمۀ محمدباقر وثوقی، تهران، دستان. قائم‌مقامی، جهانگیر، 1348، اسناد و نامه­های تاریخی، یکصد و پنجاه سند تاریخی از جلایریان تا پهلوی، تهران، ارتش. کاره، بارتلمی، 1387، سفرنامه آبه کاره در ایران، ترجمۀ احمد بازماندگان خمیری، تهران، گلگشت. کمپفر، انگلبرت، 1360، سفرنامه کمپفر، ترجمۀ کیکاووس جهانداری، انتشارات خوارزمی، تهران. گرگوریو پریرا فیدالگو، 2537، گزارش سفیر کشور پرتغال در دربار سلطان حسین صفوى‏، ترجمۀ پروین حکمت‏، تهران‏، دانشگاه تهران. گرومون، استفان رای، 1378، چالش برای قدرت و ثروت در جنوب ایران از سال 1750 تا 1850 میلادی، ترجمۀ حسن زنگنه، تهران، همسایه. لکهارت، لارنس (1383). انقراض سلسله صفویه، ترجمۀ اسماعیل دولتشاهى‏، تهران، علمى و فرهنگى‏. محمدجعفربن­محمد­حسین نائینى، 1352، جامع جعفرى‏، تصحیح ایرج افشار، تهران، انجمن آثار ملی. محمودالحسینى بن ابراهیم جامى‏، 1368، تاریخ احمدشاهى، تصحیح، محمد سرور مولایی، تهران،  عرفان. مرعشى صفوى، میرزا محمد خلیل،1362، مجمع التواریخ‏، تصحیح عباس اقبال آشتیانى‏، تهران، کتابخانه طهورى و سنایى. ملک شاه حسین بن ملک غیاث‌الدین محمد بن شاه محمود سیستانى،1383، احیاء الملوک، تاریخ سیستان تا عصر صفوى‏، تصحیح، منوچهر ستوده، تهران، علمی و فرهنگی.  ملکم، سرجان،1380، تاریخ کامل ایران، ترجمۀ میرزا اسماعیل حیرت‏، تهران‏، افسون. موسوى اصفهان، محمدصادق،1363، ‏تاریخ گیتى‏گشا در تاریخ زندیه‏، تصحیح سعید نفیسی، تهران، اقبال. میرزارفیعا، 1385، محمد رفیع بن حسن، دستور الملوک میرزا رفیعا، تصحیح اسماعیل مارچینکوفسکی، تهران، وزارت امور خارجه. میرزا سمیعا، 1378، تذکرة الملوک سازمان اداری صفوی یا تعلیقات مینورسکی بر تذکرة الملوک، به کوشش محمد دبیر سیاقی، ترجمۀ مسعود رجب نیا، تهران، امیرکبیر. میرزامحمد کلانتر،1362، روزنامه میرزامحمد کلانتر، تصحیح عباس اقبال آشتیانی، تهران، طهوری و سنائی. مروی، محمدکاظم،1369، عالم‌آرای نادری، تصحیح محمدامین ریاحی، تهران، علم. مینورسکى و، 1387، ایران در زمان نادرشاه، ‏ترجمۀ رشید یاسمى‏، تهران‏، دنیاى کتاب. نوایی، عبدالحسین،1363، اسناد و مکاتبات سیاسى ایران، از سال 1105 تا 1135 ق. همراه با یادداشتهاى تفصیلى، تهران، مؤسسه مطالعات و تحقیقات فرهنگى‏. هاشم میرزا سلطان، 1379، زبور آل داود، تصحیح عبدالحسین، تهران، میراث مکتوب. Floor, W., 1971. "The Office of Kalantar in Qajar Persia", Journal of the Economic and Social History of The Orient. Vol. 14, No.3. ـــــــــــــــــــــــــــــــ,2006. A Persian Gulf، A Politic and Economic History of Five Port Cities 1500-1730, Mega Publishers, Washington. Fryer, J., 1912. East India and Persia, III volume Second series, No XX. Moreland. W.H.,1920. "The Shahbandar in the Eastern seas", Journal of the Royal Asiastic Society of Great Britain and Irland, No.4. Risso, P., 1989. "Muslim Identity in Maritime Trade. General Observations and Some Evielence from 18th Century Persian Gulf/Indian Ocean Region", International Journal of Middle East Studies , vol.21. no.3. Saldanha.J.A., 1986. The Persian Gulf Precis, Buckinghamshire، Archive Edittions,8 vol. Waring ,E. S., 1907. A Tour to Sheeraz by throute of Kazeroon and Feerozabad, co.Cleveland Row, London  _||_
Iranian Stud. University of Tehran پژوهشهای ایرانشناسی 2252-0643 University of Tehran 144 10.22059/jis.2020.298354.804 مقاله پژوهشی واکاوی سکه های باوندی نمونه ای از سکه های امرای شیعی در ایران واکاوی سکه های باوندی نمونه ای از سکه های امرای شیعی در ایران باستانی محرم دانشجوی دکتری باستانشناسی دانشگاه تهران. تهران، ایران. کریمیان حسن دانشیار باستان شناسی دانشگاه تهران، تهران، ایران. 22 08 2020 10 1 45 63 23 02 2020 07 03 2020 Copyright © 2020, University of Tehran. 2020 https://jis.ut.ac.ir/article_77276.html

سکه­ها راست‌گوترین اسناد با ارزش بشری هستند که از دیرهنگام در ادوار تاریخی برای ثبت و ضبط وقایع از آن بهره می برند و در طول ایام این وسیله ارزشمند مطابق شرایط زمانی و مکانی تغیر و تحولات اساسی در  جنس فلز، وزن، عیار، خطوط و نقوش و شعارها و از همه مهم‌تر تاریخ و محل ضربشان به وجود آمده است. این شئی ارزشمند تاریخی  اطلاعات بسیاری  مؤثری در حوزه های سیاسی، اقتصادی، اجتماعی، فرهنگی، زبانی، دینی و مذهبی را در خود دارد که تعمق و تفحص در آن می تواند ابهامات زیادی در حوزه های متعدد  برای محققان، دانش‌پژوهان، مورخین و باستانشناسان، جامعه شناسان و محققان علوم اجتماعی را روشن سازد و آنان  با مسلح شدن به این وسیله با ارزش برخی از پیچیدگی برآمدن یک حاکمیت و شکست آنان در عرصه سیاسی، اقتصادی، اجتماعی، فرهنگی، زبانی، دینی و مذهبی  تبیین نماید. از جمله خاندان­های حکومتگر شیعی مذهب که در ایام حاکمیت عباسیان  بر ایران برای اعتبار بخشی به حاکمیت خود اقدام به ضرب سکه کردند تا حقانیت حکومت و اقتدار را به رخ حاکمان قدر قدرت، سایر امرای محلی و منطقه­ای  بکشند خاندان باوندیان است. سکه های باوندی با توجه به شاخص­های آن از ویژگی های خاصی نسبت به سایر سکه­های ضرب شده معاصر خود برخوردار است و  به نحوی جنبه­های سیاسی، اقتصادی، اجتماعی، فرهنگی، زبانی، دینی و مذهبی حاکمیت باوندی را در بر­می­گیرد که بررسی آن می تواند برخی از ابهامات و پیچیدگی های این دوره از تاریخ ایران مشخص کند. از این رو  مقاله حاضر درصدد است با طرح این سوال؛ چرایی و چگونگی ضرب سکه‌ فرمانروایان باوندی در دورۀ حاکمیت عباسیان بر ایران به چالش بکشد؟ اینکه خاندان حکومتگر باوندی به تعبیت از کدام یک از حکومت های محلی و منطقه ای برای اثبات حاکمیت خود اقدام به ضرب سکه­ کرده است و در این حوزه تا چه حدی توانسته در آن پیشرفت حاصل کند.

 سکه‌های فرمانروایان شیعی سکه‌های باوندی سکه‌های عباسی سالاریان آل زیار آل بویه قرآن کریم ابن اثیر، علی بن محمد، 1371، الکامل فی التاریخ، ترجمۀ عباس خلیلى، ابوالقاسم حالت، تهران، مؤسسه مطبوعاتی علمی. ابن اسفندیار، بهاءالدین محمد بن حسن اسفندیار کاتب، 1389، تاریخ طبرستان، به تصحیح عباس اقبال، تهران، اساطیر. آورزمانی، فریدون و علی‌اکبر سرفراز، 1395، سکه‌های ایران: از آغاز تا دوران زندیه، تهران، سازمان مطالعه و تدوین کتب علوم انسانی دانشگاه‌ها (سمت). باسورث، ادموند کلیفورد، 1381، سلسله‌های اسلامى جدید: راهنماى گاه‌شماریو تبارشناسى، ترجمۀ فریدون بدرهاى، تهران، مرکز بازشناسی اسلام. الذهبی، مصطفی، تحریر الدرهم و المثقال و الرطل و المکیال و بیان مقادیر النقود المتداوله بمصر، الکرملی، انستاس، رسائل فی النقود العربیه و الاسلامیه و علم النمیات، چ 2، قاهره 81 – 109، 1987میلادی رضایی باغ بیدی، حسن، 1393، سکه‌های ایران در دورة اسلامی، تهران، سازمان مطالعه و تدوین کتب علوم انسانی دانشگاه‌ها (سمت). زمخشری، جارالله ابوالقاسم محمود بن عمر، مقدمه الادب، به کوشش ی.گ. وتسشاین، لبسیا، 1834. ستارزاده، ملیحه، 1389، سلجوقیان، تهران، سمت. سلیمانی، سعید، 1396، تاریخ سکه در دودمان‌های محلی ایران (قرون سوم و چهارم هجری قمری)، تهران، برگ نگار تاریخ. طبری، محمد بن جریر طبری، 1352، تاریخ طبری، ترجمۀ ابوالقاسم پاینده، تهران، اساطیر، مقریزی، احمد بن عبدالقادر، 1987، کتاب النقود القدیمه الاسلامیه، قاهره، الکرملی، انستاس، رسائل فی النقود العربیه و الاسلامیه و علم النمیات. وثیق، منصوره، دنانیر، 1387، سیر دینار در تاریخ پولی ایران، تهران، ستوده. Treadwell, L. 2002, Buyid Coinage: A Die Corpus (322-445 A.H.), Oxford, Hardcover – April 1. Grierson, Ph, 1960, The Monetary Reforms of Abd al- Malik: their Metrological Basis and Their Financial Repercussions, journal of the Economic and Social History of the Orient, vol.3, no. p241-264. Bartholomae, 1904.Altranisches Worterbuches, Strassburg. Kapadia, D. D, 1953, Glossary of Pahlavi Vendidad, Bombay. _||_
Iranian Stud. University of Tehran پژوهشهای ایرانشناسی 2252-0643 University of Tehran 144 10.22059/jis.2020.285671.699 مقاله پژوهشی بررسی مثل‌واره‌ای منتسب به سعدی و وصّاف بررسی مثل‌واره‌ای منتسب به سعدی و وصّاف بشری جواد استادیار زبان و ادبیات فارسی دانشگاه تهران، ایران. 22 08 2020 10 1 65 80 18 07 2019 04 08 2020 Copyright © 2020, University of Tehran. 2020 https://jis.ut.ac.ir/article_77279.html

در برخی کتب نثر اواخر سدۀ هفتم و اوایل سدۀ هشتم و پس از آن، به کلام موزونی با کارکردی مثل‌گونه استشهاد شده که شباهت زیادی به مصرعی از سروده‌های سعدی دارد؛ در حالی که در تاریخ وصّاف، این مصرع به مؤلف تاریخ، انتساب یافته است. در این گفتار با نگاهی چندوجهی ابتدا ضبط تعدادی از دستنویس‌های کلیات سعدی در موضع مربوط به مصرع مزبور بررسی خواهد شد، سپس فقره‌ای از تاریخ وصّاف که این مصرع را در خود جای داده با مقایسۀ دستنویس‌هایی از آن به اتقان خواهد رسید. فرض نهایی دربارۀ این مصرع مثل‌گونه آن است که سعدی و وصاف مثل مشهوری را دستآویز هنرنمایی خویش قرار داده و اوّلی با تغییری جزئی در ابتدای آن و دومی به شکل دست‌نخورده آن را تضمین و برداشت کرده‌اند. استفادۀ یکی از کتب نثر از این مصرع (رسالۀ فریدون سپهسالار) که همزمان با وصاف یا حتی پیش از او نگاشته شده، به نتیجه‌گیری اخیر یاری می‌رساند. ازاین‌رو نمی‌توان این مصرع را متعلّق به وصاف دانست، بلکه حدس قریب‌به‌یقین آن است که او نیز مثل مشهوری را که پیش از او در افواه رواج داشته در کلام خویش تضمین کرده و آن را به نام خود زده است.

 مثَل سعدی وصّاف نثر دیوانی تضمین الآبی، ابوسعد منصور بن الحسین، 1424ق، نثر الدر، تحقیق: خالد عبدالغنی محفوظ، بیروت، دارالکتب العلمیة، منشورات محمدعلی بیضون، ج4. ابن‌ابی‌الحدید، 1428ق، شرح نهج البلاغة، تحقیق: محمد ابراهیم، بغداد- بیروت، دارالکتب العربی- دارالأمیرة، ج19-20. اسماعیل بن بابا قزوینی، «دیوان»، 1390، به‌کوشش امینه محلاتی، در: متون ایرانی، به‌کوشش جواد بشری، تهران، کتابخانه، موزه و مرکز اسناد مجلس شورای اسلامی، ج1، صص 265- 389. افشین‌وفایی، محمد، 1393، «فریدون سپهسالار»، در: دانشنامۀ زبان و ادب فارسی، به‌سرپرستی اسماعیل سعادت، تهران، فرهنگستان زبان و ادب فارسی، ج5، صص 77-78. اقبال آشتیانی، عباس، 1378، مجموعه مقالات، گردآوری و تدوین: سیدمحمد دبیرسیاقی، تهران، روزنه، ج2. بشری، جواد، 1397، «پابرگ-13»، آینۀ پژوهش، س29، ش3، مرداد و شهریور 1397، پیاپی 171، صص 103- 130.  تاج‌الدین احمد وزیر، 1381، بیاض، تحقیق و تصحیح: علی زمانی علویجه، قم، مجمع ذخائر اسلامی، ج2. الجاحظ، ابوعثمان عمرو بن بحر، 1418ق، البیان و التبیین، بتحقیق و شرح عبدالسلام محمد هارون، القاهرة، مکتبة الخانجی، 4ج (الطبعة السابعة).  همان، 1424ق، کتاب الحیوان، وضع حواشیه: محمد باسل عیون السود، بیروت، دارالکتب العلمیة، منشورات محمدعلی بیضون، ج4 [المجلد الثانی] (الطبعة الثانیة). همان، 2002م، رسائل الجاحظ، قدّم لها و بوّبها و شرحها: الدکتور علی ابوملحم، بیروت، دار و مکتبة الهلال.   [جوینی]، محمد بن احمد بن محمد، 1381، «مقاصد السالکین»، در: این برگ‌های پیر، مقدمه، تصحیح و تعلیقات: نجیب مایل هروی، تهران، نشر نی، صص 273- 471. جهانبخش، جویا، 1393، «دربارۀ برخی از بازخوانی‌ها و بازسرائی‌های شعری از سعدی»، در: مزدک‌نامه (یادبود هفتمین سال درگذشت مهندس مزدک کیان‌فر)، خواهان: جمشید کیان‌فر- پروین استخری، تهران، ناشر: پروین استخری، ج7، صص 127-142. یَمَنی، ابوسعید بن یحیی، 1390، آیینۀ جهان­نما و طلسم جهان­گشا، تصحیح و تحقیق: محمدرضا موّحدی- الهه ربیعی مزرعه شاهی، تهران، کتابخانه، موزه و مرکز اسناد مجلس شورای اسلامی. خوافی، زین‌الدین ابوبکر، 1381، «منهج الرشاد»، در: این برگ‌های پیر، مقدمه، تصحیح و تعلیقات: نجیب مایل هروی، تهران، نشر نی، صص 473- 579.   خیراندیش، عبدالرسول، 1390، «تحول مرتبۀ ترخانی در انتقال از جامعۀ تورانی به ایران عصر مغول»، تحقیقات تاریخ اجتماعی (پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی)، س1، ش2، پاییز و زمستان 1390، صص 39- 49. دانش‌پژوه، محمدتقی، 1339، «فهرست نسخه‌های خطی کتابخانۀ دانشکدۀ ادبیات»، مجلۀ دانشکدۀ ادبیات تهران، س8، ش1 [ضمیمۀ مستقل و ویژه‌نامۀ مجله]. دهخدا، علی‌اکبر، 1383، امثال و حکم، تهران، امیرکبیر، 4ج، چاپ دوازدهم. الدینَوَری، ابومحمد عبدالله بن مسلم بن قتیبة، 1418ق، عیون الاخبار، الدکتور یوسف علی طویل، بیروت، دار الکتب العلمیة، منشورات محمدعلی بیضون، ج2. ریشار، فرانسیس، 1383، جلوه‌های هنر پارسی، ترجمۀ ع. روح‌بخشان، تهران، سازمان چاپ و انتشارات وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی. سعدی، 1385، غزلهای سعدی، تصحیح و توضیح: دکتر غلامحسین یوسفی، تهران، سخن.  همان، 726ق، کلیات سعدی، دستنویس موزۀ کابل. همان، 728ق، کلیات سعدی، دستنویس دیوان هند (ایندیَن آفیس- لندن). همان، نیمۀ نخست سدۀ 8ق، کلیات سعدی، دستنویس کتابخانۀ مرعشی، شمارۀ 14503. همان، 753ق، کلیات سعدی، دستنویس کتابخانۀ مجلس، شمارۀ 7773. همان، 766ق، کلیات سعدی، دستنویس کتابخانۀ آستان قدس رضوی، شمارۀ 10412. همان، 773ق، کلیات سعدی، دستنویس کتابخانۀ مرعشی، شمارۀ 11920. شمس منشی (محمد بن هندوشاه نخجوانی)، 1395، دستور الکاتب فی تعیین المراتب، تصحیح و تحقیق: علی‌اکبر احمدی دارانی، تهران، میراث مکتوب، با همکاری دانشگاه اصفهان، 2ج. صحراگرد، مهدی، 1387، مصحف روشن، معرفی برخی از نسخه‌های قرآن در موزه‌های شیراز قرن هفتم تا نهم هجری، تهران، فرهنگستان هنر.   فریدون سپهسالار، بن احمد، 1385، رسالۀ سپهسالار در مناقب حضرت خداوندگار، مقدمه، تصحیح و تعلیقات: محمد افشین‌وفایی، تهران، سخن، چاپ اول.  همان، 1395، رساله در مناقب خداوندگار، تصحیح و توضیح: محمدعلی موحد- صمد موحد، تهران، کارنامه، چاپ دوم. همان، 887ق، رسالۀ سپهسالار در مناقب حضرت خداوندگار، دستنویس کتابخانۀ فاتح (استانبول)، شمارۀ 5296. القرطبی، ابوعمر یوسف بن عبدالبر، 1414ق، جامع بیان العلم و فضله، تحقیق: ابوالأشبال الزهیری، المملکة العربیة السعودیة، دار ابن‌الجوزی، ج1. القیروانی، ابوإسحاق إبرهیم بن علی الحصری، بی‌تا، زهر الآداب و ثمر الألباب، مفصل و مضبوط و مشروح بقلم المرحوم الدکتور زکی مبارک، حققه و زاد فی تفصیله و ضبطه و شرحه: محمد محی‌الدین عبدالحمید، بیروت، دار الجیل، ج1. کمال‌الدین اسمعیل اصفهانی، 1348، دیوان، با مقدمه و حواشی و تعلیقات و فهرستها بانضمام رسالة القوس، به‌اهتمام حسین بحرالعلومی، تهران، کتابفروشی دهخدا. همان، 1396، کلیات، تحقیق و تصحیح: سید مهدی طباطبایی، تهران، خاموش، 2ج. محمد یزدی، ابوالاشرف بن حسین بن علی حسینی، 1380، «حجازیه»، تصحیح غلامعلی عرفانیان، در: محقق‌نامه، به‌اهتمام بهاءالدین خرمشاهی- جویا جهان‌بخش، تهران، سینانگار، ج2، صص 900- 933. [المغربی]، النعمان بن محمد، بی‌تا، تأویل الدعائم، تحقیق: محمدحسن أعظمی، القاهرة، دار المعارف، ج1. الملطوی، مسافر بن ناصر، 1390، انیس الخلوة و جلیس السلوة، نسخه‌برگردان دستنویس شمارۀ 1670 کتابخانۀ ایاصوفیا (استانبول)، به‌کوشش محمد افشین‌وفایی- ارحام مرادی، تهران، کتابخانه، موزه و مرکز اسناد مجلس شورای اسلامی.  الموصلی، شرف‌الدین ابومحمد عمر بن شجاع‌الدین محمد بن عبدالواحد، 1424ق، مناقب آل‌محمد المسمّی بالنعیم المقیم لعترة النبأ العظیم، تحقیق: السید علی عاشور، بیروت، مؤسسة الأعلمی للمطبوعات. نظامی گنجه‌ای، 1393، شرفنامه، تصحیح بهروز ثروتیان، تهران، امیرکبیر (چاپ دوم). نظام‌الدین شامی، 1363، ظفرنامه، از روی نسخۀ فیلکس تاور، با مقدمه و کوشش پناهی سمنانی، بامداد. نویدی ملاطی، علی، 1389، «نیکروز بن خضرشاه، کاتبی از قرن نهم»، گزارش میراث، دورۀ2، س4، ش39، خرداد-تیر 1389، صص 19-20. ورّام، ابوالحسین بن ابی‌فراس المالکی الأشتری، 1376ق، تنبیه الخواطر و نزهة النواظر المعروف بمجموعة ورّام، بیروت، دار صعب- دار التعارف، ج2 [افست: قم، مکتبة الفقیه]. وصاف شیرازی، شهاب‌الدین (شرف‌الدین) عبدالله بن عزالدین فضل‌الله، 1388 [الف]، تاریخ وصاف الحضرة (تجزیة الأمصار و تزجیة الأعصار)، مقدمه، تصحیح و تعلیق: علیرضا حاجیان‌نژاد، تهران، دانشگاه تهران.  همان، 1388 [ب]، تاریخ وصاف الحضرة (تجزیة الأمصار و تزجیة الأعصار)، نسخه‌برگردان جلد کتاب از روی نسخۀ خط مؤلف، کتابت سال 711 هجری قمری، به‌کوشش ایرج افشار- محمود امیدسالار- نادر مطلّبی کاشانی، تهران، انتشارات طلایه. همان، 1269ق، تاریخ وصاف الحضرة (تجزیة الأمصار و تزجیة الأعصار)، به‌اهتمام محمدمهدی اصفهانی، بمبئی، طبع سنگی [چاپ افست، تهران، کتابخانۀ ابن‌سینا- کتابخانۀ جعفری تبریزی، 1338]. همان، 868ق، تاریخ وصاف الحضرة (تجزیة الأمصار و تزجیة الأعصار)، دستنویس کتابخانۀ مجلس، شمارۀ 8321. همان، 886ق، تاریخ وصاف الحضرة (تجزیة الأمصار و تزجیة الأعصار)، دستنویس کتابخانۀ مجلس، شمارۀ 2923. همان، 1392، مجموعه اشعار وصاف الحضرة، به‌اهتمام حکیمه دست‌رنجی- محمدرضا نصیری، ویراستار: استاد عبدالمحمد آیتی، تهران، هفت‌وادی. یاحقی، محمدجعفر، 1368، «رسالۀ حجازیّه»، در: مجموعه رسائل خطی فارسی، زیرنظر گروه تصحیح متون معارف اسلامی، مشهد، بنیاد پژوهشهای اسلامی آستان قدس رضوی، 1368، دفتر اول، صص 27- 45._||_
Iranian Stud. University of Tehran پژوهشهای ایرانشناسی 2252-0643 University of Tehran 144 10.22059/jis.2020.301706.836 مقاله پژوهشی نیاکان اوست‌ها: (آلان‌ها، آس‌ها و اوس‌ها در مسیر تداوم و تحول؛ بر پایۀ منابع تاریخی ایرانی) نیاکان اوست‌ها حسینی تقی آباد سید مهدی دانش‌آموخته دکتری تاریخ ایران دورۀ اسلامی، دانشگاه تهران، ایران. 22 08 2020 10 1 81 102 02 06 2020 23 06 2020 Copyright © 2020, University of Tehran. 2020 https://jis.ut.ac.ir/article_76722.html

اوست‌ها در مرکز کوهستان بزرگ قفقاز در دو سوی گذرگاه داریال ساکن هستند. شماری مسلمان و شماری مسیحی‌اند. نتایج پژوهش‌های علمی و خودآگاهی هویتی اوست‌ها حاکی از خویشاوندی آنان با ایرانیان است و تبار ایشان‌را در زنجیره‌ای از سکاها، سرمت‌ها، آلان‌ها و آس‌ها و سرانجام اوس‌ها و اوست‌ها ترسیم می‌کند. آلان‌ها و آس‌ها که پیشینۀ آنها به سده‌های واپسین پیش از میلاد بازمی‌گردد، متأخرترین نیاکان اوست‌ها‌ محسوب می‌شوند، مردمانی‌که حضور یافتن‌شان در سرحدات شمالی ایران، آنها را برای ایرانیان واجد اهمیتی درخور ساخت. در مقالۀ حاضر به جستجوی بخشی از زنجیرۀ نیاکان اوست‌ها، یعنی آلان‌ها و آس‌ها و تحول این نام‌ها در کتیبه‌ها و مکتوبات به‌جا مانده از دوران ایران پیش از اسلام و همچنین آثار چاپ‌شده تاریخ‌نویسان، سفرنامه‌نویسان، اندرزنامه‌نویسان و شاعران ایرانی به زبان فارسی تا دورۀ قاجار پرداخته می‌شود. یافته‌های این پژوهش حاکی از تطابق بزنگاه‌های حیات نیاکان اوست‌ها و تحول نام‌های ایشان در منابع ایرانی با نتایج پژوهش‌های تاریخی به زبان‌های مختلف و دستاوردهای باستان‌شناسی و زبان‌شناسی است.

 آلان‌ها آس‌ها اوس‌ها اوست‌ها ایران قفقاز آیتی، عبدالحمد، 1383، تحریر تاریخ وصاف، تهران، پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی. ابن‌خردادبه، 1370، المسالک و الممالک، ترجمۀ دکتر حسین قره‌چانلو، از روی متن تصحیح­شدۀ دخویه، تهران، مترجم. ابن‌رسته، 1365، اعلاق‌النفیسه، ترجمه و تعلیق دکتر حسین قره‌چانلو، تهران، امیرکبیر. ابوریحان بیرونی، 1352، تحدید نهایات الاماکن، ترجمۀ احمد آرام، تهران، دانشگاه تهران. اذکائی، پرویز، 1374، ابوریحان بیرونی؛ افکار و آرا، تهران، طرح نو. ارانسکی، یوسف م، 1386، زبان‌های ایرانی، ترجمۀ علی‌اشرف صادقی، تهران، سخن. اسکندر منشی، 1382، تاریخ عالم‌آرای عباسی، با اهتمام و تنظیم ای‍رج‌ اف‍ش‍ار، تهران، امیرکبیر. اسنادی از روابط ایران با منطقۀ قفقاز، 1372، تهران، وزارت امور خارجه. اصطخری، ابراهیم‌بن محمد، 1368، مسالک و ممالک، ترجمۀ فارسی قرن پنجم/ششم هجری، به‌اهتمام ایرج افشار، تهران، علمی و فرهنگی. باکیخانوف، عباسقلی‌آقا، 1383، گلستان ارم؛ تاریخ شیروان و داغستان از آغاز تا جنگ‌های ایران و روس، متن علمی ـ انتقادی، تهران، ققنوس. برجیان، حبیب، 1377، «سیری در تاریخ اقوام ایرانی‌زبان اروپای شرقی»، ایران‌شناخت، شمارۀ 11، صص 142-177. بوزند، پاوستوس، 1383، تاریخ ارمنیان، ترجمه، پیشگفتار و پانوشت گارون سارکسیان، تهران، نائیری. بهزادی، رقیه، 1368، «قوم‌های کهن: آلان‌ها (آس‌ها)»، چیستا، شمارۀ 64، صص 479-484. جوینی، علاءالدین عطاملک‌بن بهاءالدین محمدبن محمد، 1337، تاریخ جهانگشای، ب‍ه‌‌ت‍ص‍ح‍ی‍ح‌ علامه محمد قزوینی، به‌همت محمد رمضانی، تهران، پدیده. جیهانی، ابوالقاسم‌بن احمد، 1368، اشکال‌العالم، ترجمۀ علی‌بن عبدالسلام کاتب، با مقدمه و تعلیقات فیروز منصوری، تهران، شرکت به‌نشر. حدودالعالم من‌المشرق الی‌المغرب، 1372، با مقدمه بارتولد و تعلـیقات میـنورسکی، ترجـمۀ میرحسین­شاه، تصحیح و حواشی مریم میراحمدی و غلامرضا ورهرام، تهران، دانشگاه الزهرا. حمدالله مستوفی، حمدالله‌بن ابی‌بکر، 1396، نزهة‌القلوب (متن کامل)، تصحیح میرهاشم محدث، تهران، سفیر اردهال. خاقانی شروانی، افضل‌الدین بدیل، 1382، دیوان، به‌کوشش ضیاءالدین سجادی، تهران، زوّار. خواندامیر، غیاث‌الدین­بن همام‌الدین، 1333، تاریخ حبیب‌السیر فی اخبار تاریخ بشر، مقدمۀ جلال‌الدین همایی، زیر نظر محمد دبیرسیاقی، تهران، کتابخانه خیام. دین‌کرد، کتاب سوم، 1381، تدوین‌کنندگان پیشین آذر‌فرنبغ پسر فرخزاد و آذر‌باد پسر امید؛ ویراستاری، آوانویسی، یادداشت‌ها و ترجمۀ ف‍ری‍دون‌ ف‍ض‍ی‍ل‍ت‌، ت‍ه‍ران‌، ف‍ره‍ن‍گ‌ ده‍خ‍دا. رشیدالدین فضل‌الله همدانی، 1373، جامع‌التواریخ، به‌تصحیح و تحشیه محمد روشن ـ مصطفی موسوی، تهران، البرز. رضا، عنایت‌الله، 1372، «اوستیا»، مطالعات آسیای مرکزی و قفقاز، دورۀ دوم، شمارۀ 1، صص 151-162. رضا، عنایت‌الله، 1372، آذربایجان و اران (آلبانیای قفقاز)، تهران، بنیاد موقوفات دکتر محمود افشار. زکریابن محمدبن قزوینی، 1371، آثارالبلاد و اخبارالعباد، ترجمه محمدمرادبن عبدالرحمان، تصحیح دکتر سیدمحمد شاهمرادی، تهران، دانشگاه تهران. سمرقندی، کمال‌الدین عبدالرزاق، 1383، مطلع سعدین و مجمع بحرین، جلد اول، دفتر دوم، 772- 807 ﻫ.ق.، به‌اهتمام دکتر عبدالحسین نوایی، تهران، پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی. شامی، عبدالواسع نظام‌الدین، 1937م، تاریخ فتوحات امیرتیمور گورکان معروف به ظفرنامه با اصطلاحات و اضافاتی که...، به‌سعی و اهتمام و تصحیح فلکس تاور، پراگ (چک‌اسلواکی)، مؤسسه شرقیه. شریعتی، سیدمحمدعلی، 1384، «اوستی‌ها، ایرانیانی در قلب قفقاز»، مطالعات آسیای مرکزی و قفقاز، شمارۀ 50، صص 147-164. طبری، محمدبن جریر، 1352، تاریخ طبری، ترجمۀ ابوالقاسم پاینده، تهران، اساطیر. عریان، سعید، 1382، راهنمای کتیبه‌های ایرانی میانه پهلوی ـ پارتی، تهران، سازمان میراث فرهنگی کشور (پژوهشگاه)، پژوهشکده زبان و گویش؛ سازمان میراث فرهنگی کشور (پژوهشگاه)، معاونت پژوهشی. عنصرالمعالی کیکاوس‌بن اسکندر، 1335، قابوسنامه، با تصحیح و مقدمه و حواشی دکتر امین عبدالمجید بدوی، تهران، کتابفروشی ابن‌سینا. فخرالدین اسعد گرگانی، 1865م، مثنوی ویس و رامین، به‌تصحیح کاپیتان دبلیو ان لیس و منشی احمد علی، کلکته، کالج پریس. ف‍ردوس‍ی‌، اب‍وال‍ق‍اس‍م‌، 1381، ش‍اه‍ن‍ام‍ه‌ ف‍ردوس‍ی‌ (ب‍راس‍اس‌ چ‍اپ‌ م‍س‍ک‍و)، خ‍ط اس‍م‍اع‍ی‍ل‌ ن‍ژاد ف‍رد ل‍رس‍ت‍ان‍ی‌؛ م‍ق‍دم‍ه‌ ع‍ل‍ی‌اک‍ب‍ر ده‍خ‍دا، ت‍ه‍ران‌، ب‍ان‍ک‌ م‍ل‍ی‌ ای‍ران‌، ش‍رک‍ت‌ چ‍اپ‌ و ن‍ش‍ر. فره‌وشی، بهرام، 1382، ایرانویج، تهران، دانشگاه تهران. قطران تبریزی، 1362، دیوان، از روی نسخه محمد نخجوانی، تهران، ققنوس. کاظم‌زاده، حامد، 1388، «اوست‌ها: میراثداران ایران فرهنگی در قفقاز (بر پایه مطالعات میدانی سال 2007 – 2008 میلادی)»، مطالعات ملی، شمارۀ 38، صص 153-182. کامبولوف، تامرلان، 1398، اوست‌ها در گذر تاریخ، ترجمۀ موسی عبداللهی، مقدمه‌نویس و ویراستار علمی مهدی حسینی تقی‌آباد، تهران، نگارستان اندیشه؛ بنیاد مطالعات قفقاز و انتشارات سِم روسیه. کریستن‌سن، آرتور، 1317، ایران در زمان ساسانیان، ترجمه رشید یاسمی، تهران، رنگین. گردیزی، ابوسعید عبدالحی‌بن ضحاک‌بن محمود، 1363، تاریخ گردیزی، به‌تصحیح و مقابله عبدالحی حبیبی، تهران، دنیای کتاب. مجمل ‌التواریخ و القصص، تألیف سال 520 هجری، 1318، به‌تصحیح ملک‌الشعرای بهار، به‌همت محمد رمضانی، تهران، بی‌نا. محمدبن نجیب بکران، 1342، جهان‌نامه؛ متن جغرافیایی تألیف­شده در 605 هجری، به‌کوشش محمدامین ریاحی، تهران، کتابخانه ابن‌سینا. مرشدلو، جواد، 1396، سخنرانی با عنوان «سیمای کوه‌های قفقاز و مردمان پیرامون آن در منابع ایرانی دورۀ صفوی» در کنفرانس بین‌ا‌لمللی کاربردی «ایران ـ قفقاز شمالی؛ تاریخ و چشم‌اندازهای همکاری» در دانشگاه دولتی اوستیای شمالی، ولادی‌قفقاز، سه‌شنبه 21 آذرماه. مروی، محمدکاظم وزیر مرو، 1364، عالم‌آرای نادری، به‌تصحیح و با مقدمه دکتر محمدامین ریاحی، تهران، کتابفروشی زوار. منصوری، فیروز، 1387، مطالعاتی دربارۀ تاریخ، زبان و فرهنگ آذربایجان، تهران، هزار کرمان. میرخواند، محمدبن خاوندشاه، 1373، روضة‌الصفا، تهذیب و تلخیص عباس زریاب، تهران، علمی. مینورسکی، ولادیمیر فدروویچ، 1375، تاریخ شروان و دربند، ترجمۀ محسن خادم، ویراستۀ عبدالحسین آذرنگ، تهران، بنیاد دایرة‌المعارف اسلامی. ن‍اص‍رال‍دی‍ن‌ ق‍اج‍ار، ش‍اه‌ ای‍ران، 1378، روزن‍ام‍ۀ خ‍اطرات‌ ن‍اص‍رال‍دی‍ن‌ ش‍اه‌ در س‍ف‍ر س‍وم‌ ف‍رن‍گ‍س‍ت‍ان‌، ب‍ه‌‌ک‍وش‍ش‌ م‍ح‍م‍داس‍م‍اع‍ی‍ل‌ رض‍وان‍ی‌ و ف‍اطم‍ه‌ ق‍اض‍ی‍ه‍ا، ت‍ه‍ران‌، سازمان اسناد ملی ایران. ن‍ام‍ۀ ت‍ن‍س‍ر ب‍ه‌ گ‍ش‍ن‍س‍پ، 1354، ب‍ه‌ت‍ص‍ح‍ی‍ح‌ م‍ج‍ت‍ب‍ی‌ م‍ی‍ن‍وی‌؛ گ‍ردآورن‍ده‌ ت‍ع‍ل‍ی‍ق‍ات‌ م‍ج‍ت‍ب‍ی‌ م‍ی‍ن‍وی‌ و م‍ح‍م‍داس‍م‍اع‍ی‍ل‌ رض‍وان‍ی، تهران، خوارزمی. نظامی گنجوی، 1316، خمسه، با حواشی و شرح لغات و ابیات و مقابله با سی نسخه کهن‌سال، یادگار و ارمغان وحید دستگردی، طهران، مطبعه ارمغان. واله اصفهانی قزوینی، محمدیوسف، 1379، خلدبرین (تاریخ تیموریان و ترکمانان)، به‌کوشش میرهاشم محدث، تهران، میراث مکتوب. یزدی، شرف‌الدین علی، 1336، ظفرنامه؛ تاریخ عمومی مفصل ایران در دورۀ تیموریان از روی نسخی که در عصر مصنف نوشته شده، به‌تصحیح و اهتمام محمد عباسی، تهران، امیرکبیر. یکتایی، مجید، 1350، «پیشینۀ تاریخی سرزمین داغستان»، بررسی‌های تاریخی، سال ششم، شمارۀ 1، صص 331-350. Barthold, W. and V. Minorsky, 1986, “Alān”. The Encyclopedia of Islam, New Edition, Volume I: A–B. Leiden and New York, BRILL. The Editors of Encyclopaedia Britannica, Encyclopedia Britanica, “Ossetic language”, available at: , (accessed on: 10/14/2019). Gimbutas, M. Encyclopedia Britannica, “Stone Age: European cultures”, available at: , (accessed on: 10/11/2019).  Rayfield, D, 2012, Edge of Empires: A History of Georgia, London, Reaktion Books. Abaev, V. I. and H. W. Baily, “Alans”, Encyclopedia Iranica, I/8, pp. 801-803, available at: http://www.iranicaonline.org/articles/alans-an-ancient-iranian-tribe-of-the-northern-scythian-saka-sarmatian-massagete-group-known-to-classical-writers-from (accessed on 17 Nov 2019). Alemany, A, 2000, Sources on the Alans: A Critical Compilation (Handbook of Oriental Studies, Section Eight, Central Asia, Volume Five), edited by Denis Sinor and Nicola Di Cosmo. Leiden, Brill. Nardo, D, 2010, Genghis Khan and the Mongol Empire, Greenhaven Publishing LLC. Petrukin, V, 2007, “Khazaria and Rus: An Examination of their Historical Relations”, In Golden, Peter B; Ben–Shammai, Haggai; Rona-Tas Andras (eds.). The World of the Khazars: New Perspectives, Handbook of Uralic Studies. 17, Brill, pp. 245-268. Christian, D, 1999, A History of Russia, Mongolia and Central Asia, Blackwell. Vernadsky, G, 1953, The Mongols and Russia, Yale University Press._||_
Iranian Stud. University of Tehran پژوهشهای ایرانشناسی 2252-0643 University of Tehran 144 10.22059/jis.2020.301768.837 مقاله پژوهشی خارک و خاراسن؛پیشنهاد و بحثی درباره انتساب دو گورصخره‌ای‌ بزرگ و نام جزیرۀ خارک خارک و خاراسن؛پیشنهاد و بحثی درباره انتساب دو گورصخره‌ای‌ بزرگ و نام جزیرۀ خارک حیدری احمد استادیار باستان شناسی، دانشگاه آزاد اسلامی واحد بیرجند، ایران. 22 08 2020 10 1 103 124 27 04 2020 26 07 2020 Copyright © 2020, University of Tehran. 2020 https://jis.ut.ac.ir/article_77167.html

جزیرۀ خارک یکی از جزایر مهم خلیج­فارس است که در طول تاریخ به علـت قرار گرفتـن در مـسیر راه­های تجاری دریایی موردتوجه بوده و آثار تاریخی متعدد و متنوعی در خود جای داده است. مدارک تاریخی و باستان­شناسی نشان می­دهد که این جزیره در دوره اشکانی و ساسانی مسکون بوده و یک پایگاه تجاری و مذهبی مهم به شمار می­رفته است. از جمله آثار برجسته جزیرۀ خارک، دو گورصخره­ای منسوب به تجار پالمیری است. این پژوهش در پی پاسخ به این پرسش است که این دو گور متعلق به چه کسانی بوده و چه رابطه­ای بین نام جزیرۀ خارک، با ایالت خاراسن وجود دارد؟ نتیجه این پژوهش که با روش توصیفی- تحلیلی انجام‌شده نشان می­دهد که نام جزیرۀ خارک از واژۀ خاراسن (خاراکن) گرفته‌شده و دو گور­ صخره­ای بزرگ جزیرۀ خارک، برخلاف نظر رایج، متعلق به تجار پالمیری نیستند. با توجه به نقوش برجسته، فرم و ساختار دو آرامگاه، به‌احتمال گور شرقی متعلق به آنانیاس و گور جنوبی با توجه به نقش فرد لمیده بر تخت که نشان­دهنده مقام عالی­رتبه­ای در حد یک پادشاه است، متعلق به مهرداد (شاهزاده اشکانی و حاکم ایالت خاراسن) بوده است. نام جزیرۀ خارک نیز به مناسبت دفن دو پادشاه یا مقام عالی­رتبه خاراسن، از واژه خاراسن یا خاراکن (به معنای قلعه)گرفته شده است.

 جزیرۀ خارک مهرداد شاه خاراسن گورشرقی گور جنوبی اشکانی ابن­ خردادبه،1370، المسالک و الممالک، ترجمۀ حسین قره­چانلو، از روی متن تصحیح شده دخویه، مترجم. استرابو،1382، جغرافیای استرابو، ترجمۀ همایون صنعتی­زاده، تهران، بنیاد موقوفات دکتر محمود افشار یزدی. اصطخری، ابواسحق ابراهیم، 1368، مسالک و ممالک، به اهتمام ایرج افشار، تهران، علمی و فرهنگی. اقتداری، احمد، 1348، آثار شهرهای باستانی سواحل و جزایر خلیج‌فارس و دریای عمان، تهران، انجمن آثار ملی. ایزیدور خاراکسی،1390، ایستگاه‌های پارتی، ترجمۀ فیروز حسن عزیز، تهران، گنجینه هنر. حدودالعالم من الشرق الی المغرب،1361، به کوشش دکتر منوچهر ستوده، تهران، طهوری. حیدری، احمد،1377، «آثار الیمایی در ارتفاعات سوسن»، اثر، سازمان میراث فرهنگی،صص204-231. خسروزاده، علیرضا، 1396، باستان‌شناسی خلیج‌فارس در دورۀ اشکانی و ساسانی، تهران، سمت. رهبر، مهدی،1373، «کاوش باستان­شناسی در گلالک شوشتر»، یادنامه گردهمایی باستان‌شناسی شوش، ج1، تهران، سازمان میراث فرهنگی، صص 175-208. ـــــــــــــ،1391، «آرامگاه زیرزمینی الیمایی در صالح داوود»، نامورنامه، تهران، گنجینه نقش­جهان، صص 289-314. سرفراز، علی‌اکبر، 1355، راهنمای آثار باستانی جزیرۀ خارک، تهران، سازمان حفاظت آثار باستانی ایران. گیرشمن، رومن، 1339، جزیرۀ خارک، تهران، شرکت ملی نفت ایران. ــــــــــــــ،1370، هنر ایران در دوران پارت و ساسانی، ترجمۀ بهرام فره­وشی، تهران، علمی و فرهنگی. نیبور، کارستن،۱۳۵۴، سفرنامه کارستن نیبور، تهران، توکا. هانسمن، جان، 1386، «خاراکس و کرخه»، ترجمۀ فرشید نوروزی، خلیج­فارس در حدیث دیگران (مجموعه مقالات)، به کوشش امیر هوشنگ انوری، تهران، بنیاد ایران­شناسی، صص 209-254. واتسن، ویلیام، 1389، «ایران و چین»، تاریخ ایران؛ از سلوکیان تا فروپاشی دولت ساسانیان، ج1، بخش اول، به کوشش احسان یار شاطر، ترجمۀ حسن انوشه، تهران، امیرکبیر، صص649 -672. یاقوت‌حموی،1362، برگزیده مشترک یاقوت‌حموی، ترجمۀ محمدپروین گنابادی، تهران، چاپخانه سپهر. Al-Salihi, W., 1971, "Hercules-Nergal at Hatra", in: Iraq, volume 33, no. 2, 113-115. Arrian.,1933, Indica, translated to english by E. Iliff Robson.  Anabasis Alexandri: Book VIII (Indica). Ball,W and D,Whitehouse.,1976,"QalatHaidari", IRAN,Volume.XIV, 147-150. Bellinger, A., 1942, "Hyspaosines of Charax", in:classical studies, Volume.VIII, 56-67. Black, J.,1984, "The History of Parthia and Characene in the Second Century A.D", in: Sumer, Vol.43, 230-234. Boucharlat, R.,1993,“Pottery in Susa during the Seleucid, Parthian and early Sasanian periods”, in U. Finkbeiner, ed. Materialen zur Archäologie der Seleukiden- und Partherzeit im südlichen Babylonien und im Golfgebiet, Tübingen, 41-58. Butcher, K., 2002, Roman Syria and the Near east, The British Museum Press, Londres. Dąbrowa, E.,1991, ‘Die Politik der Arsakiden auf dem Gebiet des südlichen Mesopotamiens und im Becken des Persischen Meerbusens in der zweiten Hälfte des I. Jahrhunderts n. Chr.’ Mesopotamia 26, 141–153. Dorner, F. K., 2010," Der Thron der Götter auf dem Nemrud Dag. Kommagene - das grosse archäologische Abenteuer in der östlichen Türkei", Verkäufer medimops (Berlin). Gardner,P.,1981, The Coinage of Partica. Edited by M. Moshiri Iranian Numismatic Institute. Gatier, P. L, P. Lombard and K.M. Al-Sindi.,2002, Greek Inscriptions from Bahrain, Arabian Archaeology and Epigraphy, 13,223-233. Ghirshman, R.,1958,“L'île de Kharg dans le Golfe Persique”, Comptes-rendus des séances de l'Académie des Inscriptions et Belles-Lettres, 3, 1958, 261-269. ــــــــــــــــــــــــ.,1959, L'île de Kharg dans le Golfe Persique”, Arts Asiatiques, Tome VI,108-120. Goukowsky, P., 1974, “Les juments du roi Érythras”, Revue des Études Grecques 87, 1974, 117-37. Gregoratti, L., 2011, A Parthian port on the Persian Gulf: Characene and its trade. Anabasis: Studia Classica et Orientalia 2, 209-229. Haerinck, E., 1975,"Quelques monuments funéraires de l'île de Kharg dans le golfe Persique",Iranica Antiqua,Vol.XI,134-167. ـــــــــــــــــــــــــ.,1998,“International contacts in the southern Persian gulf in the 1st century B.C 1stcentury A.D: Numismatic evidence from Ed-Dur (Emirate of Umm Al-Qaiwain, U.A.E”,Iranica Antiqua, 32, 273-302. ــــــــــــــــــــــــــ., 2003, "Internationalisation and Business in Southeast Arabia during the Late First Century B.C./First Centruy A.D.: Archaeological Evidence from ed-Dur (Umm al-Qaiwain, U.A.E.)", In: D.T. Potts, H. Naboodah and P. Hellyer (eds.), Proceedings of the First International Conference on the Archaeology of the United Arab Emirates (Abu Dhabi, 15-18 April 2001)., Trident Press, London. pp. 195-206. Herzfeld, E., 1935, Archaeological History of Iran, London. Huff, D., 1978, Firuzabad, Qal’a-ye Dukhtar, Iran, 16,32-56. ـــــــــــــــــــــــــــ.,1989,“Ein christliches Felsgrab bei Istakhr”, In: Archaeologia Iranica et Orientals, Published by Gent: Peeters Press,713-729. Kleiss,W.,1973, Bericht über Erkundungsfahrten in Iran im Jahre 1972, AMI, 7-80 Le Rider, G.,1959,“Monnaies grecques acquises par le Cabinet des Médailles en 1959”, Revue numismatique, 2, 6,7-35. Meyers, E. M et al, 1976, “Ancient Synagogue Excavations at Khirbet Shema, The Annual of the American Schools of oriental Research,Edited for the Trustees by David Noel Freedman,Volume XLII,121-138. Morano, E., 1990,"Contributiall interpretazione della bilingue greco-partica dell Eracle di Seleucia", proceedings of the first European conference of Iranian studies,Part l,edited by G.Gnoli and A.Panaino, Rome, 229-238. Nodelman, S. A., 1960,"A preliminary history of Characene", Berytus,13, 83–123. Pennacchietti,Fabrizio.A, 1987, L'iscrizione bilingue greco-partica dell'Eracle di Seleucia, Licosa, Libreria Commissionaria Sansoni. Potter, D. S., 1991,"The Inscriptions on the Bronze Herakles from Mesene: Vologeses IV'S War with Rome and the Date of Tacittus Annales", aus: Zeitschrift für Papyrologie und Epigraphik 88, 277–290. Potts, D.T., 1984,"Northeastern Arabia in the Later Pre-Islamic Era", in: Arabie oriental, Mesopotamie et Iran Meridional, de lage du au Debut de la Period Islamique, Boucharla.R and S.Jean-Francois(eds).Reacherche Sur Les Civilization Momoire 37, Paris, ERC: 85-144. ـــــــــــــــــــــــــ., 1988,"Arabia and the kingdom of Characene", in Potts, D. T. (ed.), Araby the Blest.Studies in Arabian Archaeology, The Carsten Niebuhr Institute of Ancient Near Eastern, Copenhagen,137-167. ـــــــــــــــــــــــــ.,1990, The Arabian Gulf in antiquity, From Alexander to the Coming of Islam, Vol.II, Oxford. ــــــــــــــــــــــــــ.,1996, The Parthian Presence in the Arabian Gulf, The Indian Ocean in Antiquity (Ed.Reade,J), London, 269-285. ــــــــــــــــــــــــــ .,1999, "The Archaeology of Elam", Cambridge University Press. ــــــــــــــــــــــــــ., 2009., The Archaeology and Early History of the Persian Gulf", in: The Persian Gulf in History, Edited by Lawrence G. Potter,27-56. ــــــــــــــــــــــــــ., 2012, Kharg Island. History and archaeology, Encyclopaedia Iranica, Iranicaonline.org. ــــــــــــــــــــــــــ., 2019.,The Islands of the XIVth Satrapy, New Perspectives in Seleucid History, Archaeology and Numismatics: Studies in Seleucid History, Archaeology and Numismatics in Honor of Getzel M. Cohen (Beiträge Zur Altertumskunde),375-396. Rahbar, M., 1989,“Les tombeaux d’époque parthe de Gelālak”, Dossiers d’Archéologie 23, mai 1989,90-93. Rostovtzeff, M.,1938, Dura-Europos and its art, Oxford. Salles, Jean-François.,1988,"La circumnavigation de Arabie dans l'Antiquité classique", in J.F. Salles (ed.), L'Arabie et ses mers bordières I. Itineraires et voisinages, Lyon, 75-102.  ــــــــــــــــــــــــــ .,1993,"The Periplus of the Erythraean Sea and the Arab-Persian Gulf" , Topoi. Orient-Occident,  Année 1993, 493-523 Sarre, F.Herzfeld, E., 1910, Iranische Felsreliefs, Berlin. Steve, M.J., 1999,“Sur l’île de Khârg dans le golfe Persique”, Dossiers d’Archéologie 243, 74-80. ــــــــــــــــــــــــــ., 2003.,L’île de Kharg: Une page de l’histoire du Golfe persique et du monachisme oriental (Neuchâtel: Civilisations du Proche-Orient Série I, Archéologie et environnement. Seyrig, H., 1941,"Inscriptions grecques de L agora de Palmyre", Syria, Vol. 22, 223-270. Stiffe, A.W., 1898, “Persian Gulf notes. Kharag island”, The Geographical Journal, Vol. 12, No. 2 (Aug., 1898),179-182. Strabo., 1930, Geography of Strabo, Vol.7. by Jones Horace. Leonard. London. Whitehouse,D and A,Williamson, 1973, Sasanian maritime Trade, Iran,11, 29-49._||_
Iranian Stud. University of Tehran پژوهشهای ایرانشناسی 2252-0643 University of Tehran 144 10.22059/jis.2020.304233.865 مقاله پژوهشی دست‌نویس کلیات نزاری قهستانی در کتابخانۀ چوروم حسن‌پاشا و اهمیت آن در تصحیح و تکمیل اشعار او ددست‌نویس کلیات نزاری قهستانی در کتابخانۀ چوروم حسن‌پاشا و اهمیت آن در تصحیح و تکمیل اشعار او رحیم پور مهدی دانشجوی دکتری زبان و ادبیات فارسی دانشگاه محقق اردبیلی، اردبیل، ایران صلاحی عسگر دانشیار زبان و ادبیات فارسی دانشگاه محقق اردبیلی، اردبیل، ایران 22 08 2020 10 1 125 145 10 06 2020 30 06 2020 Copyright © 2020, University of Tehran. 2020 https://jis.ut.ac.ir/article_76807.html

نزاری یکی از شاعران معروف فارسی در قرن هفتم و هشتم هجری است که آثار متعددی در قالب­های مختلف از او باقی مانده است. غزلیات و مثنویها و رباعیات نزاری چاپ شده‌اند، ولی سایر اشعار او، اعم از قصاید، قطعات، ترکیب‌بند، ترجیع‌بند و مسمطها هنوز چاپ نشده‌اند. از طرفی در برخی نسخه‌های بازیافته کلیات نزاری ابیات دیگری هست که در نسخه‌های چاپی نیست. یکی از این نسخه‌ها، نسخة کلیات نزاری متعلق به کتابخانة چوروم حسن‌پاشا در ترکیه است که در این مقاله ضمن معرفی آن، ابیات تازه‌ای از اشعار نزاری را که در آن نسخه آمده، ولی در نسخه‌های مورد استفادة مصححان نبوده، می‌آوریم. از طرفی برخی به اختلافات مهمی که از نظر نگارندگان صحیح‌تر از ضبط‌های نسخه‌های چاپی است، اشاره کرده‌ایم. لازم به ذکر است از بین آثار منظوم نزاری، آنچه که در این مقاله مورد توجه قرار گرفته، غزلیات، سفرنامه، مثنوی روز و شب و نامه‌های منظوم اوست.

 نزاری قهستانی غزلیات سفرنامه روز وشب کتابخانة چوروم ابوجمال، نادیه، 1392، بقای بعد از مغول، نزاری قهستانی و تداوم سنت اسماعیلی، ترجمة فریدون بدره‌ای، تهران، فرزان‌روز. بایبوردی، چنگیز غلام‌علی، 1370، زندگی و آثار نزاری، ترجمۀ مهناز صدری، به اهتمام و نفقۀ محمود رفیعی، تهران، علمی. پورجوادی، نصرالله، 1385، «مقدمه» مثنوی روز و شب، حکیم نزاری قهستانی، تهران، نشر نی. حسینی، محمدتقی، 1390، (ترجمه و تنظیم)، فهرست نسخ خطی فارسی کتابخانۀ چوروم حسن‌پاشا، قم، مجمع ذخایر اسلامی. دانش‌پژوه، محمدتقی، 1348، فهرست میکروفیلهای کتابخانة مرکزی و اسناد دانشگاه تهران، جلد اول، تهران، دانشگاه تهران. ــــــــــــــــ، 1358، «کتابخانة شچدرین در شهر لنینگراد»، نشریة نسخه‌های خطی کتابخانة مرکزی دانشگاه تهران، دفتر هشتم (نسخه‌های خطی در کتابخانه‌های اتحاد جماهیر شوروی)، تهران، دانشگاه تهران. کتابیار، کریم، 1386، «منظومه‌ای مناظره‌ای از نزاری قهستانی» آینۀ پژوهش، دورۀ 18، شمارۀ پیاپی 105 ـ 106، پاییز، صص 82 ـ 87. نزاری قهستانی، 1390، سفرنامه، به تصحیح و مقابلۀ چنگیز غلامعلی بایبوردی، به اهتمام محمود رفیعی، تهران، هیرمند، تهران. ـــــــــــــ، 1385، مثنوی روز و شب، به تصحیح و با مقدمۀ نصرالله پورجوادی، تهران، نشر نی. ـــــــــــــ، 1396، نامه‌های منظوم و رباعیات، به کوشش محمود رفیعی و محمدرضا راشدمحصل، بیرجند، چهار درخت. ـــــــــــــ، 1371، دیوان، جلد اول، به تصحیح مظاهر مصفا، به نفقه و اهتمام محمود رفیعی، تهران، علمی. جلد دوم، 1373، تهران، صدوق. ــــــــــــ، 865ق، کلیات، نسخة خطی کتابخانة چوروم حسن‌پاشا، شمارة 1955. ــــــــــــ، 837ق، کلیات، نسخۀ خطی کتابخانۀ سالتیکوف شچدرین (لنینگراد)، شمارۀ 415 Boldyrev,  A.M., 1955,  et al Katalog Vostochnykh rukopisei, Akademii nauk Tadhhikskoi SSSR._||_
Iranian Stud. University of Tehran پژوهشهای ایرانشناسی 2252-0643 University of Tehran 144 10.22059/jis.2020.272317.618 مقاله پژوهشی بررسی جایگاه یوز و کارکردهای آن در تاریخ ایران بررسی جایگاه یوز و کارکردهای آن در تاریخ ایران صبوری فر فرهاد استادیار تاریخ دانشگاه اراک، ایران. محمدی رضا دانشجوی دکتری تاریخ دانشگاه بوعلی سینا همدان، ایران. زارعی علی دانش‌آموخته دکتری تاریخ، پژوهشکده امام خمینی (س) و انقلاب اسلامی، ایران. 22 08 2020 10 1 149 168 09 01 2019 25 01 2020 Copyright © 2020, University of Tehran. 2020 https://jis.ut.ac.ir/article_77281.html

یوز یا یوزپلنگ از گونه‌های جانوری در خطر انقراض ایران است که نه تنها جزئی از تاریخ طبیعی این مرزوبوم به شمار می‌رود بلکه در تاریخ، فرهنگ و تمدن ما نیز نقش دارد. از همین رو پژوهش حاضر در نظر دارد تا با روشی تحلیلی ـ توصیفی و با استفاده از منابع و مآخذ تاریخی، به جایگاه یوز در تاریخ ایران بپردازد و به این پرسش بنیادی پاسخ دهد که این گونه جانوری چه جایگاه و کارکردهایی در تاریخ ایران داشته است؟ یافته‌های پژوهش حکایت از آن دارد که در تاریخ ایران از یوز به عنوان حیوان شکاری در مراسم شکار و بزم و رزم استفاده می‌شده و در پاره‌ای از موارد به عنوان هدیه و کالایی ذی‌قیمت به دربار شاهان ارسال می‌گردیده است. حتی در دوره‌ی مغول یوز را به عنوان مالیات ثابت از ولایاتی که این گونه جانوری در آن می‌زیست، دریافت می‌کردند. علاوه بر این ادبیات منثور و منظوم ما از یوز تأثیر پذیرفته و در امثال و اشعار، به یوز اشارات فراوانی شده است.

 یوز یوزپلنگ فهد بارس (پارس) شکار قرآن کریم آصف، محمد هاشم، 1382، رستم التواریخ، میترا مهرآبادی، تهران، دنیاى کتاب. آملی، شمس‌الدین محمد بن محمود، 1381، نفائس الفنون فی عرائس العیون، ابوالحسن شعرانی، تهران، نشر اسلامیه. ابن الطقطقى، محمد بن على بن طباطبا، 1418/1997، الفخرى فى الآداب السلطانیة و الدول الاسلامیة، عبدالقادر محمد مایو، بیروت، دار القلم العربى. ابن‌بطوطه، شمس‌الدین ابى‌ عبدالله محمد بن عبدالله اللواتى الطنجى، 1376، رحله ابن بطوطة، تهران، آگه. ابن منظور محمد بن مکرم، 1414، لسان العرب، بیروت، دار صادر. احسن، محمد مناظر، 1383، زندگی اجتماعی در حکومت عباسیان، ترجمۀ مسعود رجب نیا، تهران، علمی و فرهنگی. استرآبادى، میرزا مهدیخان، 1384، دره نادره تاریخ عصر نادرشاه، سید جعفر شهیدی، تهران، علمى و فرهنگى. اسفزارى، معین‌الدین محمد زمچى، 1338، روضات الجنات فی اوصاف مدینه هرات، تصحیح سید محمدکاظم امام، تهران، انتشارات دانشگاه تهران. افشار، ایرج، 1380، دفتر تاریخ مجموعه اسناد و منابع تاریخى، تهران، بنیاد موقوفات دکتر محمود افشار. انوری، محمد، بی‌تا، دیوان اشعار انوری، اصفهان، مرکز تحقیقات رایانه‌ای قائمیه اصفهان. بداونى، عبدالقادر بن ملوک شاه، 1379، منتخب التواریخ، توفیق سبحانى و مولوى احمد صاحب‏، تهران، انجمن آثار و مفاخر فرهنگى. بدلیسى، شرف خان بن شمس‌الدین، 1377، شرفنامه تاریخ مفصل کردستان، ولادیمیر ولییامینوف‏، تهران، اساطیر. بلعمى، ابو على، 1378 / 1373، تاریخنامه طبری، محمد روشن‏، تهران، سروش / البرز. بهار، ملک‌الشعرا (بکوشش)، 1366، تاریخ سیستان، تهران، پدیده خاور. بیهقى، ابوالفضل محمد بن حسین، 1374، تاریخ بیهقى، خلیل خطیب رهبر، تهران، انتشارات مهتاب. پاشازاده، محمد عارف اسپناقچى، 1379، انقلاب الاسلام بین الخواص و العوام، رسول جعفریان، قم، دلیل. پایگاه گنجور (آثار سخن‌سرایان پارسی‌گو) به آدرس: https://ganjoor.net تتوى، قاضى احمد؛ قزوینى، آصف­خان، 1382، تاریخ الفی، غلام‌رضا طباطبایى مجد، تهران، علمى و ‏فرهنگى. ترکمان، اسکندر بیگ، 1382، تاریخ عالم‏آراى عباسى، ایرج افشار، تهران، امیرکبیر. ثعالبى، ابومنصور محمد بن عبدالملک، 1384، شاهنامه ثعالبى، محمود هدایت، تهران، اساطیر. جاحظ، أبو عثمان عمرو بن بحر، 1424، الحیوان، محمد باسل عیون السود، بیروت، دار الکتب العلمیة. جعفرى، جعفر بن محمد بن حسن، 1384، تاریخ یزد، ایرج افشار، تهران، علمى و فرهنگى. جوزجانى، منهاج الدین سراج ابو عمر عثمان، 1363، طبقات ناصرى، عبدالحى حبیبى‏، تهران، دنیاى کتاب. جوینى، علاءالدین عطا ملک بن بهاءالدین محمد بن شمس‌الدین محمد، 1385، تاریخ جهانگشاى جوینى، محمد قزوینى و به اهتمام سید شاهرخ موسویان، تهران، دستان. چلپى، ابومصطفى بن عبدالله (حاجى خلیفه)، 1376، ترجمۀ تقویم التواریخ، میر هاشم محدث، تهران،‏ احیاء کتاب. حافظ ابرو عبدالله ابن لطف الله، 1380، زبدة التواریخ، سید کمال حاج سید جوادى‏، تهران، سازمان چاپ و انتشارات وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامى. حر عاملی، محمد بن حسن، 1414، تفصیل وسائل الشیعه، تحقیق و نشر موسسۀ آل البیت (علیه‌السلام)، قم لاحیاء تراث. حسینی، مجدالدین محمد، 1362، زینت المجالس، تهران، نشر کتابخانه سنایی. حسینى قمى، قاضى احمد بن شرف‌الدین الحسین، 1383، خلاصة التواریخ، تصحیح احسان اشراقى، تهران،‏ مؤسسه انتشارات و چاپ دانشگاه تهران.  خاقانی، بدیل بن علی، 1382، دیوان خاقانی شیروانی، تهران، زوار. خواندمیر، غیاث‌الدین بن همام الدین، 1380، تاریخ حبیب السیر، به کوشش جلال‌الدین همایی، تهران، نشر خیام. دالمانى، هانرى رونه، 1335، سفرنامه از خراسان تا بختیارى، ترجمۀ محمدعلی فره وشى، تهران، امیرکبیر.‏ دانش‌پژوه، محمدتقی، 1341، تحفه، در اخلاق و سیاست‏، تهران، بنگاه ترجمه و نشر کتاب. دروویل، گاسپار، 1370، سفر در ایران، ترجمۀ منوچهر اعتماد مقدم، تهران، شباویز. دمشقى، شمس‌الدین محمد بن ابی‌طالب انصارى، 1382، نخبة الدهر فى عجائب البر و البحر، تهران، انتشارات اساطیر. دمیرى،‏ کمال‌الدین محمد بن موسی بن عیسى، 1424،‏ حیاة الحیوان الکبرى، أحمد حسن بسج‏، بیروت دار الکتب العلمیة. دهخدا، علی‌اکبر، 1337، لغت‌نامه‌ دهخدا، تهران، چاپخانه دانشگاه تهران. دین‌پرست، ولی، 1393، کاربست‌های نظامی شکار در فتوحات دورۀ ایلخانان و تیموریان. پژوهش‌نامه تاریخ اجتماعی و اقتصادی، پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی، سال سوم، شمارۀ دوم، پاییز و زمستان، صص17-29. رادویانی، محمد بن عمر، 1949، ترجمان البلاغه، احمد آتش، استانبول، بی‌نا. رازی، فخرالدین محمد بن عمر، 1385، التحبیر فی علم التعبیر، به کوشش ایرج افشار، تهران، خوابگزارى. راوندى، محمد بن على بن سلیمان، 1364، راحة الصدور و آیة السرور در تاریخ آل سلجوق، به کوشش محمد اقبال و مجتبى مینوى‏، تهران، امیرکبیر. راوندى، مرتضى، 1382، تاریخ اجتماعى ایران، تهران، نگاه. زجاجى، حکیم، 1383، همایون‏نامه، تصحیح علی پیرنیا، تهران، نشر آثار. ستوده، منوچهر، 1377، ظفرنامه خسروى‏، تهران، میراث مکتوب. سعدی، مصلح بن عبدالله، 1356، شرح بوستان، محمد خزائلی، تهران، جاویدان. سلمان ساوجی، سلمان بن محمد، 1348، مثنوی جمشید و خورشید، به اهتمام ج.ب. آسموسن و فریدون وهمن، تهران، بنگاه ترجمه و نشر کتاب. سمرقندى، کمال‌الدین عبدالرزاق، 1383، مطلع سعدین و مجمع بحرین، تصحیح عبدالحسین نوایى‏، تهران، پژوهشگاه علوم انسانى و مطالعات فرهنگى. سنایی، ابوالمجد بن آدم، 1374، حدیقة‌الحقیقه و شریعة الطریقه، تصحیح مدرس رضوی، تهران، دانشگاه تهران. سیستانی، حکیم فرخی، 1311، دیوان، تصحیح علی عبدالرسولی، تهران، مطبعه مجلس. سیف‌آبادی، نجم الدین، 1378، مجمل التواریخ و القصص، آلمان، دومونده نیکارهوزن. شاردن، 1372، سفرنامه شاردن، ترجمۀ اقبال یغمایى، تهران، توس. شامى، نظام‌الدین، 1363، ظفرنامه تیمورى، به کوشش پناهی سمنانی، تهران، سازمان نشر کتاب انتشارات بامداد. شبانکاره‌اى، محمد بن على بن محمد، 1381، مجمع الانساب، تصحیح میر هاشم محدث‏، تهران، امیرکبیر. شیمل، آنه مارى، 1386، در قلمروى خانان مغول، ترجمۀ فرامرز نجد سمیعى، تهران، امیرکبیر. صدوق‏، شیخ، 1367، من لا یحضره الفقیه، ترجمۀ علی‌اکبر غفارى، تهران، نشر صدوق. صدوق، شیخ، بی‌تا، عیون أخبار الرضا، ترجمۀ شیخ محمدتقی اصفهانى آقا نجفى، تهران، علمیه اسلامیه. صفا، ذبیح الله، 1378، تاریخ ادبیات در ایران، تهران، فردوس. طبرى، محمد بن جریر، 1387، تاریخ الطبری، تصحیح محمد أبو الفضل ابراهیم، ‏بیروت، روائع التراث العربى. طوسی، محمد بن محمود بن احمد، 1382، عجایب المخلوقات، به اهتمام منوچهر ستوده، تهران، علمی فرهنگی. عطار، محمد بن ابراهیم، مظهر العجایب، احمد خوشنویس، تهران، سنایی. عقیلی، محمد حین علوی خراسانی شیرازی، 1388، مخزن الدویه، تهران، نشر صهبای دانش با همکاری دانشگاه علوم پزشکی تهران. عنصرالمعالی، کیکاووس بن اسکندر بن قابوس بن وشمگیر بن زیار، 1383، قابوس‌نامه، تصحیح غلامحسین یوسفی‏، تهران، علمی و فرهنگی. عنصری بلخی، ابوالقاسم حسن بن احمد، 1363، دیوان عنصری بلخی، سید محمد دبیرسیاقی، تهران، سنایی. عوفی، محمد، 1324، لباب الالباب‏، تصحیح ادوارد بروان، چاپ لیدن. عین‏السلطنه، قهرمان میرزا سالور، 1374، روزنامۀ خاطرات عین‏السلطنه، تصحیح مسعود سالور و ایرج افشار، تهران، اساطیر. فردوسی، ابوالقاسم، 1353، شاهنامه، تهران، فرانکلین. فرمانفرما، عبدالحسین میرزا، 1383، مسافرت‏نامه کرمان و بلوچستان، به کوشش ایرج افشار، تهران، اساطیر. فسایى، حاج میرزا حسن حسینى، 1382، فارسنامه ناصرى، تصحیح منصور رستگار فسایى‏، تهران، امیرکبیر. فندرسکى، سید ابوطالب موسوى، 1388، تحفة العالم در اوصاف و اخبار شاه‏سلطان‏حسین، به کوشش رسول جعفریان، تهران، کتابخانه، موزه و مرکز اسناد مجلس شوراى اسلامى. فووریه، 1385، سه سال در دربار ایران، ترجمۀ عباس اقبال آشتیانى، تهران، نشر علم. قاشانى، ابوالقاسم عبدالله بن محمد، 1384، تاریخ اولجایتو، به اهتمام مهین همبلى‏، تهران، علمى و فرهنگى. قرشى، سید علی‌اکبر، 1371، قاموس قرآن، تهران، دار الکتب الإسلامیة. قزوینى، زکریا بن محمد بن محمود، 1373، آثار البلاد و اخبار العباد، تهران، امیرکبیر. قزوینى، میرزا محمد طاهر وحید، 1383، تاریخ جهان‏آراى عباسى، تصحیح سید سعید میر محمدصادق، تهران، پژوهشگاه علوم انسانى و مطالعات فرهنگى. قمى، احمد بن محمود المدعو نجم الدین ابو الرجاء، 1363، تاریخ الوزراء، به کوشش محمدتقی دانش‌پژوه، تهران، مؤسسه مطالعات و تحقیقات فرهنگى. کرزن، جورج ناتانیل، 1380، ایران و قضیه ایران‏، ترجمۀ غلام على وحید مازندرانى‏، تهران، علمى و فرهنگى‏. کرمانى، ناصرالدین منشى، 1362، سمط العلى للحضرة العلیا، تصحیح عباس اقبال آشتیانى‏، تهران، اساطیر. گردیزى، ابى سعید عبد الحى بن الضحاک بن محمود، 1363، زین الاخبار، تصحیح عبدالحى حبیبى‏، تهران، دنیاى کتاب. گرگانی، فخرالدین اسعد، 1349، ویس و رامین، تصحیح ماگالی تو دوا- الکسلندر گواخاریا، تهران، بنیاد فرهنگ ایران. مارکوات، یوزف، 1383، ایرانشهر در جغرافیاى بطلمیوس، تهران، طهورى. مبارکشاه، محمد بن منصور بن سعید، معروف به فخر مدبر، 1346، آداب الحرب و شجاعه، تصحیح احمد سهیلی خوانساری، تهران، اقبال. مجلسی، محمدباقر، 1351، آسمان و جهان، ترجمۀ کتاب السماء و العالم بحارالانوار، ترجمۀ محمدباقر کمره‏اى تهران، اسلامیه. مراغی، عبدالهادی بن محمد بن محمود بن ابراهیم، 1388، منافع الحیوان، به کوشش محمد روشن، تهران، بنیاد موقوفات دکتر محمود افشار. مسعودی، أبوالحسن على بن الحسین، 1374، مروج الذهب و معادن الجوهر، ترجمۀ ابوالقاسم پاینده، تهران، علمى و فرهنگى. معجزى، محمدرضا والیزاده، 1382، تاریخ لرستان روزگار پهلوى، تهران، حروفیه. معین، محمد، 1390، فرهنگ معین، تک جلدی، تهران، ساحل. مقدسى، مطهر بن طاهر، 1374، آفرینش و تاریخ، ترجمۀ محمد رضا شفیعى کدکنى، تهران، آگه. مولوی، جلال‌الدین محمد بن محمد، 1376، کلیات شمس تبریزی، بدیع‌الزمان فروزان فر، تهران، امیرکبیر. مهیار رضا، بی‌تا، فرهنگ ابجدى عربى- فارسى. ناصرالدین‌شاه قاجار، 1372، شهریار جاده‏ها، به کوشش محمدرضا عباسى و پرویز بدیعى‏، تهران، سازمان اسناد ملى ایران.‏ نسوی، ابوالحسن علی ابن احمد، 1354، بازنامه (با مقدمه‌ای در صید و اداب آن در ایران تا قرن هفتم هجری) تصحیح علی غروی، نشر مرکز مردم‌شناسی ایران، تهران، وزارت فرهنگ و هنر. نسوى، شهاب‌الدین محمد، 1370، نفثة المصدور، تصحیح امیر حسین یزدگردى‏، تهران، نشر ویراستار. نسوى، شهاب‌الدین محمد، 1384، سیرت جلال‌الدین منکبرنى، تصحیح مجتبى مینوى، تهران، علمى و فرهنگى. نیشابورى، خواجه امام ظهیرالدین، 1332، سلجوقنامه، تهران، نشر خاور. واقدى، محمد بن سعد کاتب، 1374، طبقات، ترجمۀ محمود مهدوى دامغانى، تهران، فرهنگ و اندیشه. واقدى، محمد بن عمر، 1369، مغازى تاریخ جنگ‌های پیامبر (ص)، ترجمۀ محمود مهدوى دامغانى، تهران، مرکز نشر دانشگاهى. وامبرى، آرمینیوس، 1387، سیاحت درویشى دروغین در خانات آسیاى میانه، ترجمۀ فتح على خواجه نوریان، تهران، علمى و فرهنگى. هروى، سیف بن محمد بن یعقوب، 1383، تاریخنامه هرات، به کوشش محمد آصف فکرت‏، تهران، اساطیر. همدانى، ابن الفقیه احمد بن محمد بن اسحاق، 1349، البلدان، تهران، بنیاد فرهنگ ایران. همدانى، رشیدالدین فضل‌الله، 1358 ق / 1940 م، تاریخ مبارک غازانى، تصحیح کارل یان‏، هرتفرد، استفن اوستین. همدانى، رشیدالدین فضل‌الله، 1386، جامع التواریخ، تاریخ آل سلجوق، تصحیح محمد روشن‏، تهران، میراث مکتوب._||_
Iranian Stud. University of Tehran پژوهشهای ایرانشناسی 2252-0643 University of Tehran 144 10.22059/jis.2020.304932.875 مقاله پژوهشی مناسبات افشارهای خمسه و حکومت قاجار (مدلی از تعامل دولت مرکزی با خاندان‌های محلی حکومتگر) مناسبات افشارهای خمسه و حکومت قاجار عربخانی رسول استادیار تاریخ دانشگاه پیام نور اسماعیلی حسن استادیار تاریخ دانشگاه پیام نور 22 08 2020 10 1 169 188 22 06 2020 08 07 2020 Copyright © 2020, University of Tehran. 2020 https://jis.ut.ac.ir/article_76974.html

منطقۀ زنجان یا خمسۀ قدیم از قرون میانه ایران تا به امـروز به عنوان سکـونتگاه اصلی ایل افشار و تیره­های مختلف آن شناخته شده است. افشارها طایفه­ای از قوم اغوز بودند که در مسیر مهاجرت خود به ایران در مناطق مختلف از جمله زنجان استقرار یافته و در تحولات سیاسی و اجتماعی ایران در ادوار مختلف نقش بسزایی داشته‌اند. از دورۀ صفویه به بعد علی­الخصوص از زمان قاجار، افراد منتسب به ایل افشار به سبب برخورداری از قابلیت­های ایلی به ویژه در عرصۀ نظامی و نیز بروز پاره­ای وقایع تاریخی که بسترساز مشروعیت تاریخی برای ایل بود، توانستند نقش مهمی در حوادث سیاسی ـ اجتماعی مناطق مختلف ایران ایفا کنند. ظهور خاندان‌های حکومتگر و شخصیت‌های نظامی سیاسی تأثیرگذار از میان افشارهای خمسه از دورۀ صفویه تا پهلوی، حکایت از میزان بالای اثرگذاری آن‌ها در ساختار قدرت در ایران دارد. نحوه تعامل افشارهای خمسه با دولت قاجار به عنوان یکی از قدرت‌های محلی پرنفوذ از منظر مناسبات میان و خاندان‌های محلی، موضوعی است که این مقاله قصد دارد به آن بپردازد. موقعیت جغرافیایی و استراتژیک ولایت خمسه، نفوذ محلی و ریشه‌دار افشارهای خمسه به همراه برخی عوامل تأثیرگذار دیگر چون جذابیت­های اقتصادی و ظرفیت­های نظامی این سرزمین، نقش مهمی در نحوه شکل­دهی به مناسبات سیاسی میان افشارها و حکومت مرکزی ایران داشته است. این پژوهش، بر آن است تا با تکیه بر اصول روش پژوهش تاریخی ضمن بررسی ریشه­های تاریخی نفوذ افشارها در خمسه به تبیین مناسبات میان این خاندان با دولت مرکزی و تأثیر آن بر تحولات سیاسی عصر قاجار بپردازد.

 افشار خمسه زنجان تاریخ محلی قاجاریه آذری شهرضایی، رضا، 1378، در تکاپوی تاج‌وتخت (اسناد ابوالفتح میرزا سالار الدوله)، تهران، سازمان اسناد ملی. ابن اثیر،1370،  الکامل فی التاریخ. ج 11، ترجمۀ حمیدرضا آژیر، تهران، اساطیر. ابوالغازی‌، بهادرخان‌،1287 ق/1871، شجرة ترک‌، به‌ کوشش‌ دمزن، سن پترزبورگ. احتشام السلطنه، محمودخان،1367، خاطرات احتشام السلطنه، به کوشش سید محمد موسوی، تهران، زوار. اصیلی، سوسن،1381، «ده فرمان از عصر فتحعلیشاه»، نشریه تخصصی گروۀ تاریخ دانشگاه تهران، دورۀ 3، ش 1، صص 91-110. اعتضادالسلطنه، علیقلی میرزا،1370، اکسیرالتواریخ، به اهتمام جمشید کیان فر، تهران، ویسمن. ایلچی شیرازی، میرزا ابوالحسن­خان،1357، سفرنامه به قلم میرزا محمدهادی علوی شیرازی، به کوشش محمد گلبن، تهران، مرکز اسناد فرهنگی آسیا. باستانى‌پاریزی‌، محمدابراهیم‌،1366، «افشارها در تاریخ‌ و سیاست‌ کرمان‌، ناموارة دکتر محمود افشار، به‌ کوشش‌ ایرج‌ افشار و کریم‌ اصفهانیان، تهران، بنیاد موقوفات افشار. بامداد، مهدی،1387، شرح حال رجال ایران در قرن ۱۲، ۱۳ و ۱۴. ۶ ج، تهران، زوار. بیات، مسعود،1386، انقلاب اسلامی در زنجان، تهران، مرکز اسناد انقلاب اسلامی. حسینعلی، حسن،1388، گذری بر تاریخ زنجان، زنجان، دانش زنجان. خاطرات و اسناد صادق مستشارالدوله،1362، به کوشش ایرج افشار، تهران، فردوسی. خالقی مقدم، محمد،1380، استان زنجان سرزمین اقوام افشار، زنجان، دانشگاه زنجان. ــــــــــــــــــــ، 1388، «مردم‌شناسی افشارهای ایرلوی زنجان»، ماهنامه فرهنگی اجتماعی بایرام، شمارۀ 18، سال سوم، ص 3. رستم الحکما، 1348، رستم التواریخ، تصحیح محمد مشیری، تهران، بینا. رشیدالدین‌ فضل‌الله، 1338، جامع‌ التواریخ‌. به‌ کوشش‌ بهمن‌ کریمى‌، تهران، اقبال. ژوبر، امیلی پروپ آمده، 1347، مسافرت در ایران و ارمنستان، ترجمۀ علی‌قلی اعتمادمقدم، تهران، بنیاد نشر فرهنگ ایران. سلطانی، رامین، 1389، جستارهایی در تاریخ زنجان، زنجان، نیکان کتاب. سلطان، هاشم میرزا، 1378، زبور آل داوود، تصحیحات و تعلیقات عبدالحسین نوایی، تهران، میراث مکتوب. کاشغری، محمود،1333، دیوان لغات الترک، استانبول، مطبعه عامره. گلستانه، ابوالحسن بن محمدامین،2536، مجمل­التواریخ. به اهتمام مدرس رضوی، تهران، دانشگاه تهران. عاقلی، باقر،1384، خاندان‌های حکومتگر ایران، تهران، نامک. فیلد، هنری‌،1343، مردم‌شناسى‌ ایران‌، ترجمة عبدالله‌ فریار، تهران، فرانکلین. قزوینی، یحیی عبدالطلیف،1363، لب التواریخ، تهران، بنیاد و گویا. لسترنج، گی،1377، جغرافیای تاریخی سرزمین‌های خلافت شرقی، ترجمۀ محمود عرفان، تهران، علمی فرهنگی. مجتهدی، مهدی، 1379، رجال آذربایجان در عصر مشروطیت، به کوشش غلامرضا طباطبایی مجد، تهران، زرین. مستوفی، ابوالحسن، 1369، گلشن‌ مراد، به‌ کوشش‌ غلامرضا طباطبایى‌ مجد، تهران، زرین. مستوفی، عبدالله،1393، شرح زندگانی من، تهران، زوار. مروی، محمدکاظم،1363، عالم‌آرای‌ نادری، به‌ کوشش‌ محمدامین‌ ریاحى، تهران،  زوار. وزیری‌ کرمانى‌، احمدعلى‌،1366، تاریخ‌ کرمان، به‌ کوشش‌ محمدابراهیم‌ باستانی‌پاریزی، تهران، علم. نامی اصفهانی،1363، تاریخ گیتی­گشا در تاریخ زندیه، تصحیح سعید نفیسی، تهران، اقبال. نیرومند، کریم، 1389، مشاهیر شهرستان تاریخی خدابنده، زنجان، محقق. هدایت، رضاقلی‌خان،1380، روضة‌الصفای ناصری، ج9، تهران، اساطیر. Atsız, B. G., 2912, "Avşar kelimesinin Kökeni Hakkında".Avşar Kültür Cografyasi ve Halk Kültürü. Yaşar kalafat, Adnan Menderes Kaya, Mustafa Aksoy. Ankara. Menderes, K. A., 2012, "Tarihi Gelisim İçinde Avşarlar". Avşar kültür Cografyasi ve Halk Kültürü. Yaşar kalafat, Adnan Menderes kaya, Mustafa Aksoy, Ankara._||_
Iranian Stud. University of Tehran پژوهشهای ایرانشناسی 2252-0643 University of Tehran 144 10.22059/jis.2020.275263.635 مقاله پژوهشی بینش و روش در تاریخ نگاری فرصت الدوله شیرازی بینش و روش در تاریخ‌نگاری فرصت‌الدوله شیرازی کشاورز بیضایی محمد دانش آموخته دکتری تاریخ ایران دورۀ اسلامی دانشگاه تبریز، ایران. معینی رودبالی رضا استادیار گروه آموزش الهیات و معارف اسلامی دانشگاه فرهنگیان، ایران. 22 08 2020 10 1 189 210 02 02 2019 01 07 2020 Copyright © 2020, University of Tehran. 2020 https://jis.ut.ac.ir/article_76845.html

تاریخ آثارعجم اثر فرصت­الدوله شیرازی، مورّخ، ادیب، شاعر، نقّاش، موسیقیدان و دانشمند برجسته و نوگرای اواخر دورۀ قاجار است که نویسنده در تدوین آن از بسیاری اصول نوین دانش تاریخ بهره برده است. این جستار با روشی توصیفی ـ روایی و تحلیلی، بینش و روش حاکم بر تاریخ­نگاری فرصت­الدوله­ شیرازی را در کانون توجه خود قرار داده است. یافته­های این پژوهش نشان می­دهند که فرصت در دو حوزۀ بینش و روش، به مبانی و ویژگی­های تاریخ­نگاری علمی و نوین واقف بوده و به رعایت آن در آثارعجم همت گماشته است. این ویژگی­ها عبارت‌اند از: روش کاربست تحلیل در ریشه­یابی علّی پدیده­ها و رویدادها، استعانت از کار گروهی، بهره­گیری از علوم و منابع جدید، روش میدانی و مشاهده­ای و به­کارگیری نقشه، جغرافیا، ریاضی، نقّاشی و اندازه­گیری در امر تحقیق، توجّه به دانش خطوط باستانی، پیشینۀ شهرها، اماکن و بناهای تاریخی، اجتناب از رویدادنگاری، مشیّت­گرایی، تعصب و زودباوری و به‌کارگیری سبک و نثری ساده. همچنین حاصل این پژوهش نشان می­دهد که نویسنده با وجود وفاداری به برخی شاخصه­های تاریخ­نگاری سنتی، چون: استعمال اشعار عربی و فارسی در جای‌جای متن کتاب، از حیث توجه به اصول علمی تاریخ­نگاری، طرحی نو درانداخته و تاریخی نوگرا در عرصۀ تاریخ­نگاری محلی ایران به رشتۀ تحریر درآورده است.

 فرصت‌الدوله شیرازی روش بینش تاریخ‌نگاری محلی آثارعجم اسدآبادی، جمال­الدین، 1379، تاریخ اجمالی ایران و تتمه­البیان فی تاریخ­الافغان والبیان فی الانجلیز و الافغان، اعداد و تقویم هادی خسروشاهی، تهران، کلبۀ شروق، قم، مرکز بررسی­های اسلامی. آژند، یعقوب، 1380، تاریخ­نگاری در ایران، تهران، گستره. امداد، حسن، 1372، انجمن­های ادبی شیراز، تهران، ما. بامداد، مهدی، 1351، شرح رجال ایران در قرن 12 و 13 و 14 هجری قمری، ج 6، تهران، زوّار. بهار، محمدتقی، 2535، سبک­شناسی، ج1، تهران، امیرکبیر. پاکباز، رویین، 1386، دائرةالمعارف هنر، تهران، فرهنگ معاصر. حقدار، علی­اصغر،1387، «تاریخ­نگاری فریدون آدمیت»، بخارا، شمارۀ 65، فروردین  و اردیبهشت 1387، شمارۀ 65، ص 289- 282. چیت­سازان، الهام، 1388، «تحقیق میدانی و روش اجرای آن»، مجله رشد آموزش علوم اجتماعی، شمارۀ 43، تابستان 88، ص 49- 42. رحیملو، یوسف؛ سالاری­شادی، علی، 1384، «سیر تاریخ­نگاری محلی ایالت فارس»، دانشکدۀ علوم و ادبیات انسانی دانشگاه اصفهان، شمارۀ 40، بهار 84، ص 12- 1. رجائی، عبدالمهدی، چلونگر، محمدعلی؛ و مرتضی نورائی،­1390، «تاریخ­نگاری عصر قاجار و مؤلفه­های آن»، تاریخ و فرهنگ، سال چهل و سوم، شمارۀ 4/86، بهار و تابستان 1390، ص 52- 29. فرصت­الدوله شیرازی، 1337، دیوان فرصت، مقدمه و تصحیح و حواشی و فهرست از علی زرین قلم، تهران، کتابفروشی سیروس. ـــــــــــــــــــــ، 1377 ش، آثار عجم، تصحیح و تحشیه از منصور رستگار فسائی، تهران، امیرکبیر. ـــــــــــــــــــــ، 1353 ﻫ.ق، آثار عجم،  بمبئی، چاپ مطبعه نادری. ـــــــــــــــــــــ، 1333 ﻫ.ق، دبستان الفرصه، بمبئی، مطبع سپهر. ـــــــــــــــــــــ، 1322 ﻫ.ق، نحو صرف خط آریا و مختصر جغرافی هندوستان، بمبئی، مطبع سپهر. شعاع شیرازی «شعاع الملک»، محمدحسین،1380، تذکرۀ شعاعیه، مقدمه و تصحیح: محمود طاووسی، شیراز، بنیاد فارس­شناسی. صدرهاشمی، محمد، 1364، تاریخ جراید و مجلّات ایران، اصفهان: کمال. رجائی، عبدالمهدی؛ چلونگر، محمدعلی و مرتضی نورائی، 1390، «تاریخ­نگاری عصر قاجار و مؤلفه­های آن»، مطالعات اسلامی: تاریخ و فرهنگ، سال چهل و سوم، شمارۀ پیاپی، 4/86، بهار و تابستان 1390، ص 29- 52. رستمی، فاطمه، 1386، «شاخص­های تاریخ­نگاری محلی در ایران»، نامه انجمن تاریخ، شمارۀ 28، زمستان 1386، ص 68- 59. روزنتال، فرانتس، 1365، تاریخ تاریخ­نگاری در اسلام، ترجمۀ اسدالله آزاد، تهران: آستان قدس رضوی. رینگر، مونیکا ، ام، 1381، دین و گفتمان اصلاح فرهنگی در دوران قاجار، ترجمۀ مهدی حقیقت­خواه تهران، ققنوس. قاسم­پور، صدیقه، 1395، «بررسی آثار مهم مورخان فارس در عصر ناصری»، تحقیقات جدید در علوم انسانی، سال دوم، شمارۀ­ سه، بهار 1395، ص 12- 1. قدیمی قیداری، عباس، 1390، «سید جمال­الدین اسدآبادی و رویکردهای تازه­تر به تاریخ  و تاریخ­نویسی»، پژوهشنامۀ تاریخ اسلام، فصلنامۀ علمی- پژوهشی، سال اول،   شمارۀ چهارم، زمستان1390،152-133. ـــــــــــــــــــ، 1392، تداوم و تحول تاریخ­نویسی در ایران عصر قاجار، تهران، پژوهشکدۀ تاریخ اسلام. ـــــــــــــــــــ، 1396، تاریخ­نویسی در ایران: نقد و بررسی منابع برگزیده (ازابوعلی بلعمی تا میرزا آقاخان کرمانی)، تهران، سمت. قلی­زاده، محمدرضا، 1362، «پژوهش در تحول تاریخ­نگاری محلی فارس از سنت به تجدد؛ نگاهی به آثارعجم»، کتاب ماه تاریخ و جغرافیا، شمارۀ 44 و 45، خرداد و تیرماه 1380، ص 148- 145. قنوات، عبدالرحیم، 1393، تاریخ­نگاری محلی ایران در دورۀ اسلامی (تا سدۀ هفتم هجری)، تهران، سمت. کاظمی، محسن، 1387، «نگاهی به دو اثر؛ آثارعجم و مهمان­خانه بزرگ قزوین»، کتاب ماه هنر، شمارۀ 120، ص 117- 112. کشاورز بیضایی، محمد 1396. «زمینه­های و پیامدهای مهاجرت نخبگان ایالت فارس؛1324-1310 ﻫ.ق.، 1906- 1795­م.»، استاد راهنما: عباس قدیمی­قیداری، دانشگاه تبریز، دانشکدۀ حقوق و علوم اجتماعی، گروه تاریخ، رساله­ دکتری، شهریور 1396. محبوبی اردکانی، حسین، 2535، مقدمه­ای در باب آشنایی ایران با مظاهر تمدن غربی،          تهران دفترمطالعات و برنامه­ریزی فرهنگی، وزارت فرهنگ و هنر. معلم حبیب‌آبادی، میرزا محمدعلی، 1352، مکارم الاثار، در احوال رجال دو قرن 13 و 14 ﻫ .ق، ج 4، اصفهان، انجمن کتابخانه­های عمومی اصفهان وابسته به ادارۀ فرهنگ و هنر استان اصفهان. منصوربخت، قباد؛ عبادی جامخانه، رضا؛ شعبانی، رضا، 1397، «بررسی شاخصه­های نوین تاریخ­نگاری محلی در آثار اعتمادالسلطنه»، پژوهشنامه تاریخ­های محلی،  شمارۀ 12، بهار و تابستان 1397، صص 252- 229. نجفقلی ­میرزا، 1362، دُرّۀ نجفی، به تصحیح و توضیح حسین آهی، تهران،کتابفروشی­ فروغی. نورائی، مرتضی؛ رجائی، عبدالمهدی، 1390، «تنوع موضوعات در تاریخ­نگاری محلی؛ دورۀ تحقیق قاجار، 1344- 1210 ق/ 1926- 1796 م»، پژوهش­های تاریخی، شمارۀ 12، زمستان 1390، ص 57- 51. ورهرام، غلامرضا، 1367، نظام سیاسی و سازمان­های اجتماعی ایران در عصر قاجار، تهران، معین. هدایت، مخبرالسلطنه، 1385، خاطرات و خطرات، تهران، زوّار._||_
Iranian Stud. University of Tehran پژوهشهای ایرانشناسی 2252-0643 University of Tehran 144 10.22059/jis.2020.288503.728 مقاله پژوهشی نظام آموزشی ارامنه جلفای اصفهان در دورۀ صفوی نظام آموزشی ارامنه جلفای اصفهان در دورۀ صفوی لطف آبادی محسن پژوهشگر دورۀ پسادکترای تاریخ، دانشگاه شهید بهشتی، تهران، ایران. حسنی عطاالله دانشیار تاریخ، دانشگاه شهید بهشتی، تهران، ایران. 22 08 2020 10 1 211 228 17 09 2019 02 02 2020 Copyright © 2020, University of Tehran. 2020 https://jis.ut.ac.ir/article_77278.html

ارامنه جلفای اصفهان، در تاریخ فرهنگی ایرانِ دورۀ صفوی، نقش فعالی داشتند. آنها بعد از مهاجرت از مناطق جلفا و قفقاز و ساکن شدن در اصفهان در زمان شاه‌عباس اول، حفظ فرهنگ و هویت‌شان را از طریق نظام آموزشی در دستور کار قرار دادند. ویژگی‌ها و ابعاد آموزش و پرورش آنان و جایگاه‌شان در نظام آموزشی آن عصر، مسئله‌ای است که چندان مورد توجه و تحقیق قرار نگرفته است. این مقاله با روش تحقیق تاریخی، بر اساس داده‌های جمع‌آوری‌شده از اسناد و کتب دست‌اول، ضمن نظر داشتِ یافته‌های ادبیات تحقیق، به توصیف و تفسیر این مسئله می‌پردازد. نتایج پژوهش حاکی از آن است که ارامنه جلفا برای حفظ دین و اعتقادات خود، نظام آموزشی‌شان را بر اساس سنن تعلیم و تربیتی خود پی‌ریزی کردند و از حمایت حکومت صفوی برخوردار شدند. در این زمان، کلیسا و مدارس به موازات هم امر تعلیم را بر عهده داشتند و ساختمان مدارس در محوطه کلیساها بنا شده بودند. به همین دلیل، جنبه دینی نظام آموزشی ارامنه، غلبه داشت و در کنار آن بر آموزش برخی علوم غیردینی به ویژه در زمینه تجارت نیز تأکید می‌شد. البته، وجود فرقه‌های مختلف کاتولیک در اصفهان، انگیزه رقابت بین آنها را بیشتر برجسته می‌کرد.

 ارامنه جلفا نظام آموزشی کلیسا مدارس دورۀ صفوی اعرابی هاشمی، شکوه السادات، 1394، ارامنه جلفای نو در عصر صفوی، تهران، سازمان اسناد و کتابخانه ملی جمهوری اسلامی ایران، کلیسای وانک (جلفای اصفهان). اولئارئوس، آدام، 1363، سفرنامۀ اولئاریوس، ترجمۀ احمد بهپور، تهران، ابتکار. بیات، اروج‌بیگ، 1338، دون ژوئن ایرانی، ترجمۀ مسعود رجب نیا، تهران، بنگاه ترجمه و نشر کتاب. تاورنیه، ژان باپتیست، بی‌تا، سفرنامۀ تاورنیه، ترجمۀ ابوتراب نوری، کتابخانه سنایی و کتابفروشی تأییدیه اصفهان. ترکمان، اسکندر بیگ منشی، 1350، تاریخ عالم آرای عباسی، تهران، امیرکبیر. حسینی استرآبادی، سید حسن بن مرتضی، 1366، از شیخ صفی تا شاه صفی، به کوشش احسان اشراقی، تهران، علمی. درهوهانیان،‌ هارتون، 1379، تاریخ جلفای اصفهان، ترجمۀ لئون میناسیان، اصفهان، نشر زنده رود با مشارکت نقش خورشید. دلاواله، پیترو، 1381، سفرنامۀ پیترو دلاواله (بخش مربوط به ایران)، ترجمۀ شجاع‌الدین شفا، تهران، علمی و فرهنگی. سانسون، 1346، سفرنامۀ سانسون، ترجمۀ تقی تفضلی، تهران، ابن‌سینا. شاردن، ژان، 1336، سیاحتنامه شاردن، ترجمۀ محمد عباسی، تهران، امیرکبیر. غوگاسیان، وازگن س، 1393، تاریخ ارامنه ایران در قرن هفدهم میلادی، ترجمۀ سعید کریم‌پور، تهران، امیرکبیر. فیگوئروا، دن گارسیا دسیلوا، 1363، سفرنامه دن گارسیا دسیلوا فیگوئروا، ترجمۀ غلامرضا سمیعی، تهران، نشر نو. کاتف، فدت آفاناس یویچ، 2536، سفرنامه، ترجمۀ محمد صادق همایونفرد، تهران، کتابخانه ملی ایران. کمپفر، انگلبرت، 1363، سفرنامه کمپفر، ترجمۀ کیکاووس جهانداری، تهران، خوارزمی. مرکز اسناد و تاریخ دیپلماسی وزارت امور خارجه ایران، 1079 ق. ک 1. س 12. پ 46. ــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ، 1079 ق. ک 1. س 13. پ 46. ــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ، 1124 ق. ک 1. س 29. پ 49. ــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ، 1124 ق. ک 1. س 30. پ 49. ملکمیان، لینا، 1380، کلیساهای ارامنه ایران، تهران، دفتر پژوهش‌های فرهنگی. منجم یزدی، ملا جلال الدین محمد، 1366، تاریخ عباسی یا روزنامه ملا جلال، به کوشش سیف الله وحیدنیا. تهران، وحید. میناسیان، لئون، 1380، «مدارس اصفهان»، فرهنگ اصفهان، ش 20. Dawrizeci, A, 2010, Book of History. Translated by: George A. Bournoution. Mazda Publisher. Ghougassian, V. S. “JULFA i. SAFAVID PERIOD,” Encyclopaedia Iranica, XV/2, pp. 217-224 and XV/3, available online at http : // www .iranicaonline. org / articles /julfa-i-safavid-period (accessed on 28 August 2019). Gregorian, V., 1974,  “Minorities of Isfahan: the Armanian Community of  Isfahan 1587-1722”. Iranain Studies Vol. 7. No. Publisher by: Taylor & Francis, Publisher Online 2007. Pehlivanian, M., 2002, “Mesrop’s Heirs: The Early Armenian Book Printers,” in Middle-Eastern Languages and the Print Revolution: A Cross-Cultural Encounter._||_
Iranian Stud. University of Tehran پژوهشهای ایرانشناسی 2252-0643 University of Tehran 144 10.22059/jis.2020.278025.661 مقاله پژوهشی ایران بین «غر شماری» و « همه شمولی از بالا»: جدال برای به رسمیت شناخته شدن و مشارکت در فرایند همه شمولی از پایین ایران بین «غر شماری» و « همه شمولی از بالا» مصباحیان حسین استادیار فلسفه دانشگاه تهران، ایران. 22 08 2020 10 1 229 252 14 04 2019 04 08 2020 Copyright © 2020, University of Tehran. 2020 https://jis.ut.ac.ir/article_77280.html

این نوشته در گام نخست خود سعی کرده است، به ساخت گشایی غرشماری، مفهومی آشنا در فرهنگ سرزمین­مان ایران، بپردازد تا از طریق آن نشان دهد که اگر وجه مستور و پنهان این مفهوم دیده شود، برجسته گردد و امکانات رهایی‌بخش آن آزاد شود، می‌تواند از مفهومی سلبی و ناظر بر «بیرون بودن از شمار آدمی» به مفهومی ایجابی و ناظر بر مشارکت‌کننده‌ای فعال در «فرایند همه‌شمولی از پایین» تغییر مکان دهد و در برابر «ادعای همه‌شمولی از بالا با محوریت اروپا» قرار گیرد و سهمی راستین در ساختن تمدن انسانی ایفا کند. از این‌رو نوشته سعی کرده است وجه مغفول غرشماری را در برابر وجه پیدای این مفهوم قرار دهد و از دعوت برای مبارزه برای به رسمیت شناخته شدن سخن بگوید. با وام گرفتن مفهوم دشوار «در راه» دریدا در کتاب اشرار: دو رساله درباره عقل و به کار گرفتن آن در متن و زمینه‌ای کاملاً متفاوت مقاله بحث کرده است که غرشماری توسط منطقی خود ایمن حفظ می‌شود. گرچه درست است که غرشماری همواره توسط منطق خودش از درون تهدید می‌شود، ولی واجد ذخایری است که می‌تواند از خود در مقابل تهدیدات دفاع کند و چون چنین است همواره می‌تواند بماند، بپوید و در راه باشد.این راه «در راه»، راهی که نه با پذیرش ادعای همه‌شمولی از بالا به غرشماری تن در می‌دهد و نه با پذیرش غرشماری، خود را از تحولات جهانی برکنار نگاه می‌دارد، راه همه‌شمولی از پایین خوانده‌شده است.

 ساخت گشایی غرشماری همه‌شمولی از بالا همه‌شمولی از پایین اروپا محوری در راه آبراهیمیان، یرواند، ۱۳۷۷، ایران بین دو انقلاب، ترجمۀ احمد گل محمدی و محمدابراهیم فتاحی، تهران، نشر نی. پیرنیا، حسن، ۱۳۷۰، ایران باستان، تهران، انتشارات دنیای کتاب. ادیب‌الممالک، ۱۳۱۴، «جماعت کولی در انگلستان»، مجله ارمغان، دورۀ شانزدهم، شمارۀ ۹ ‏، ۱ صفحه - از ۶۷۵ تا ۶۷۵. امامی، کریم، ۱۳۹۶،«ترجمه ناپذیرها و ترجمه پذیرها و راه آینده»، مجلۀ کلک، شمارۀ ۸، صص ۱۸۴-۱۸۹. توحیدی، عمادالدین، ۱۳۸۳، «پرسه‌های کولی‌ها در سرزمین ایران»، مقام موسیقایی شمارۀ ۲۹، صص ۱۸-۲۰. دهخدا، علی‌اکبر، ۱۳۴۱، لغت‌نامه دهخدا، جلد دوازدهم، تهران، دانشگاه تهران. ذکاء، یحیی، ۱۳۳۷، کولی و زندگی او، تهران، هنرهای زیبای کشور. زاکانی، عبید، ۱۳۵۳، کلیات عبید زاکانی، تصحیح و مقدمه‌: عباس اقبال آشتیانی، تهران، اقبال. شریعتی، علی، ۱۳۸۴، ویژگی‌های قرون جدید، مجموعۀ آثار (۳۱)، تهران، چاپخش. شریعتی، علی، ۱۳۸۵، خودسازی انقلابی، مجموعه آثار (۲)، تهران، الهام. شریعتی، علی، ۱۳۸۶، تاریخ تمدن ۲، مجموعه آثار (۱۲)، تهران، قلم. شریعتی، علی، ۱۳۸۷، چه باید کرد؟ مجموعه آثار (۲۰)، تهران،  قلم. فردوسی، ابوالقاسم، ۱۳۷۳، شاهنامه، به کوشش سعید حمیدیان، نشر قطره. فرزین، احمدعلی، ۱۳۸۵، «خنیاگران و سرودگویان دوره‌گرد »، مجله دانشکده ادبیات و علوم انسانی دانشگاه تهران، سال ۵۷، شمارۀ ۴، صص ۱۱۳-۱۳۱. مستوفی قزوینی، حمدالله، ۱۳۶۴، تاریخ گزیده، به اهتمام عبدالحسین نوائی، چاپ سوم، تهران، امیرکبیر. مصاحب، غلامحسین، ۱۳۴5، دائرة المعارف فارسی، جلد دوم، (ش- ل)، تهران، امیرکبیر. مصباحیان، حسین، ۱۳۹۸. «بازآفرینی خویشتن: مواجهه‌ای فلسفی با تاریخ‌نگاری هویت فرهنگی»، فصلنامه علمی، پژوهشی علوم انسانی دانشگاه الزهرا: تاریخ نگری و تاریخ‌نگاری. سال بیست و نهم، دورة جدید، شمارة ۲۳، پیاپی ۱۰۸. صص ۲۷۴-۲۵۵. مصباحیان، حسین، ۱۳۹۸. «هابرماس و دیگری عقلانیت غربی: منطق دوگانه مشمول گردانیدن و از شمول خارج ساختن». مجله علمی، پژوهشی فلسفه. سال ۴۷، شمارۀ ۲، صص ۱۴۵-۱۶۵ مؤلف مجهول، ۱۳۱۸، مجمل التواریخ و القصص، تصحیح ملک‌الشعرای بهار، تهران، چاپخانه خاور. مولوی، جلال‌الدین محمد، ۱۳۶۳، کلیات شمس یا دیوان کبیر، به تصحیح بدیع‌الزمان فروزانفر، تهران، امیرکبیر. نصری اشرفی، جهانگیر، ۱۳۸۳، «کولی‌ها»، مجله مقام موسیقایی، شمارۀ ۲۹، صص ۸-۱۷. هونت، اکسل، ۱۳۸۶، «گفتگوی اُلیویه وُارول با اکسل هونت: گفت‌وگویی پیرامون تئوری انتقادی و تئوری ارج شناسی»، ترجمه شیدان وثیق. قابل‌دسترس در:  http://nasour.net/1386.10.28/42.html یعقوبیان، رضا، «کولی‌ها، جمعیت پرخطر فراموش‌شده». قابل‌دسترس در: https://saripishgiri.wordpress.com/2009/07/03 Arnold, M, 1965, The Poems ofMatthew Arnold, Edited by K. Allott, New York, Barnes and Noble. Amin, S, 1989, Eurocentrism, New York, Monthly Review. Derrida, J, 1977, Politics of friendship, trans George, Collins, London,Verso. Derrida, J, 2004, Eyes of the University, Right to Philosophy 2, Trans, Jan Plug et, al, Stanford, CA, Stanford UP. Derrida, J, 2005, Rogues, Two Essays on Reason, Trans, Pascale-Anne Brault, Michael Naas, Stanford University Press. Dussel, ‌E, 2000, “Europe, Modernity,‌ and Eurocentrism, "Nepantla, Views from South" - Volume 1, Issue 3. Fichte, J G, 2000, Foundations of Natural Right, According to the Principles of the Wissenschaftslehre, Translated by Frederick Neuhouser, Cambridge Texts in the History of Philosophy, Cambridge, Cambridge University Press. Hanson, B, 1983, “The “Westoxication” of Iran, Depictions and Reactions of Behrangi, al-e Ahmad, and Shariati, «International Journal of Middle East Studies, Vol. 15, No. 1, pp. 1-23. Hegel, G W F, 1977, Phenomenology of Spirit, Translated by Arnold V. Miller, Oxford, Clarendon Press. Honneth, A, 1992, The Struggle for Recognition, The Moral Grammar of Social Conflicts, Studies in Contemporary German Social Thought, Cambridge, Mass, MIT Press. Mesbahian, H, 2010, "Modernity and its Other: The Logic of Inclusive Exclusion" Falsafeh, (Journal of Philosophy) University of Tehran. Vol. 38, No.1. pp. 165.190. Mesbahian, H. and Norris, T., 2017. Dieter Misgeld: A philosopher’s journey from hermeneutics to emancipatory politics. Springer. Misgeld, D., Norris, T. and Mesbahian, H., 2010, “A philosopher's journey from hermeneutics to emancipatory politics.” Philosophical Inquiry in Education, 19(2), pp.86-97. Nicolas, R, 2003, Jacques Derrida, (Routledge Critical Thinkers Series), London, Routledge. Rahnema, A, 1998, An Islamic Utopian, A Political Biography of Ali Shari’ati, London and New York, I. B. Tauris Publishers. Ricoeur, P, 1992, Filosofia e liberazione, La sfida del pensiero del terzo mondo, Lecce, Italy, Capone Editore. Shariati, A, 1980, Marxism and Other Western Fallacies: An Islamic Critique, Berkeley, Mizan Press. Shariati, A, 1981, Collected Works, vol. 10, Tehran, Ferdowsi. Shariati, A, 1979, Reflections of a Concerned Muslim, On the Plight of Oppressed Peoples, Ali A. Behzadnia and Najpa Denny, trans, Houston, Tex, Free Islamic Literatures, Inc. Schelling, F, 1966,On University Studies, Trans, E.S. Morgan, Athens, Ohio State UP. Taylor, C, 1994, “The Politics of Recognition”, in Multiculturalism, Examining the Politics of Recognition, Amy Gutmann (ed) Princeton, Princeton University Press, pp. 25–73. Wallerstein, I.1997, “Eurocentrism and its avatars: The dilemmas of social science.” Sociological bulletin, 46(1), pp.21-39._||_
Iranian Stud. University of Tehran پژوهشهای ایرانشناسی 2252-0643 University of Tehran 144 10.22059/jis.2020.289518.735 مقاله پژوهشی نقد نظریه تاریخ نگاری فریدون آدمیت دربارۀ نهضت مشروطه نقد نظریه تاریخ نگاری فریدون آدمیت دربارۀ نهضت مشروطه نعمتی نورالدین دانشیار گروه تاریخ دانشگاه تهران، ایران عسگری راحیل دانشجوی کارشناسی ارشد تاریخ دانشگاه تهران، ایران رفعیی سیامک دانش آموخته کارشناسی ارشد زبان و ادبیات فارسی دانشگاه علامه طباطبایی، ایران. 22 08 2020 10 1 253 270 23 09 2019 11 07 2020 Copyright © 2020, University of Tehran. 2020 https://jis.ut.ac.ir/article_77008.html

مشروطیّت، یکی از مهم­ترین حوادث تاریخ ایران است. بستری برای ایجاد شکافی عظیم، میان مناسبات سیاسی و اجتماعی ایران؛ اگرچه این جنبش، پس از طی کردن فراز و نشیب­های بسیاری، از اهداف اولیه خود فاصله گرفت. به دلیل اهمّیّت بالای این برهه از تاریخ، نظر مورّخان و تحلیل‌گران بسیاری به‌سمت جنبش مشروطه جلب شده‌است. در بین مهم­ترین تحلیل­گران این دوره، فریدون آدمیت دارای جایگاه ویژه­ای است. در این مقاله ضمن بررسی نگاه انتقادی فریدون آدمیت به جنبش مشروطه، اندیشه‌ها و دیدگاه­های او را در آثارش نشان داده می‌شود. عوامل و دلایل شکل‌گیری جنبش مشروطه و مسیر حرکت را از دیدگاه او، مورد بررسی و تلیل قرار خواهد گرفت. هم‌چنین در اظهارنظرهای وی دربارۀ وقایع مختلف به جست­وجوی مشرب فکری و جهت‌گیری‌های سیاسی­اش نیزپرداخته می­شود تا بتوان نقد وی دربارۀ جنبش مشروطه را بهتر ارائه‌داده و ابعاد آن تبیین شود. آثار آدمیت، معمولاً کمتر مورد نقد و بررسی قرار گرفته­اند و بیشتر، به جهت تحلیل­های جامع وی، تحسین و تشویق شده­اند. ضرورت ایجاب می­کرد پژوهشی با محوریّت آثار آدمیت، به نقد اندیشۀ او و تاریخ‌نگاری وی انجام شود.

 فریدون آدمیت نهضت مشروطه اندیشۀ انتقادی تاریخ معاصر ایران آدمیت، فریدون، 1356، ایدئولوژی نهضت مشروطیّت ایران، ج1، تهران، پیام. ـــــــــــــــــ، 1340، فکر آزادی و مقدمۀ نهضت مشروطیّت، تهران، سخن. ـــــــــــــــــ، 1351، اندیشۀ ترقی و حکومت قانون: عصر سپهسالار، تهران، خوارزمی. ــــــــــــــــ، 1358، اندیشه­های میرزا آقاخان کرمانی، تهران، پیام. ــــــــــــــــ، 1388، فکر دموکراسی در نهضت مشروطیت ایران، تهران، گستره. ــــــــــــــــ، 1360، شورش بر امتیازنامه رژی: تحلیل سیاسی، تهران، پیام. آجودانی، ماشاالله، 1387،  مشروطۀ ایرانی، تهران، اختران. اکبری، حمید، 1387، «آدمیت در پرتو آثارش: سیری در آثار مورخ برجستۀ انقلاب مشروطۀ ایران دکتر فریدون آدمیت»، بخارا، فروردین و اردیبهشت، ش ٦٥، صص 187-174. آل احمد، جلال، 1387، غرب­زدگی. تهران، دانشگاهیان. توکلی طرقی، محمد، 1388، «تاریخ نگار فکر آزادی» در علی دهباشی (ویراستار)، یادنامۀ فریدون آدمیت (493-495)، تهران، افکار. حقدار، علی اصغر، 1383، فریدون آدمیت و تاریخ مدرنیته  در عصر مشروطیّت، تهران، کویر. زندی، ابوالفضل، 1388، «گفتگو با دکتر فریدون آدمیت» در علی دهباشی (ویراستار)، یادنامۀ فریدون آدمیت (613-619)، تهران، افکار. مصاحب­نیا، مرتضی، 1390، «بررسی روایت فریدون آدمیت از نقش روحانیت در جنبش تحریم تنباکو»، مطالعات تاریخی، ش 35، صص 86-95. صوفی نیارکی­نجفی، تقی، 1383، «نگاهی منتقدانه به زندگی تاریخ‌نگاری و اندیشۀ سیاسی فریدون آدمیت»، آموزه، ش 4، صص 30-54. طباطبایی، جواد، 1392، تأملی دربارۀ ایران، ج2: نظریۀ حکومت قانون در ایران، بخش دوم: مبانی نطریۀ مشروطه خواهی، تهران، مینوی خرد. ــــــــــــــــــ، 1394، تاریخ اندیشۀ سیاسی ایران: ملاحظاتی در مبانی نظری، تهران، مینوی خرد. فصیحی، سیمین، 1388،«آدمیت و تک­نگاری» در علی دهباشی (ویراستار)، یادنامۀ فریدون آدمیت (425-442)، تهران، افکار. میرسپاسی، علی، 1388، «فریدون آدمیت و راه ایران به آبادانی» در علی دهباشی (ویراستار)، یادنامۀ فریدون آدمیت (651-660)، تهران، افکار. میلانی، عباس، 1388، «آدمیت و تجدد» در علی دهباشی (ویراستار)، یادنامۀ فریدون آدمیت (649-650)، تهران، افکار. نوذری، حسینعلی، 1388، «طرحی نو در اندیشه­های تاریخی و شیوه­های تاریخ‌نگاری» علی دهباشی (ویراستار)، یادنامۀ فریدون آدمیت (535-553)، تهران، افکار. Adamiyat, F. and Ricks, T. M., 1971, "Problems in Iranian historiography", Iranian Studies, 4, 132-156. Gheissari, A., 1995, "Truth and Method in Modern Iranian            Historiography and Social Sciences", Critique: Critical Middle Eastern Studies, 6, 39-56.  Poulson, S. C., 2005, Social movements in twentieth-century Iran, Lanham, Lexington books._||_