سمیه عباسی؛ سمیه خانی پور
چکیده
پژوهشهای تاریخی_ادبی دربارة عصر قاجار، بهویژه متون سفرنامهای، برای بازنمایی وضعیت زنان اغلب به توصیفهای سطحی و کلیشهای بسنده کرده و از تحلیلهای عمیق گفتمانی غافل ماندهاند. پژوهش حاضر با ...
بیشتر
پژوهشهای تاریخی_ادبی دربارة عصر قاجار، بهویژه متون سفرنامهای، برای بازنمایی وضعیت زنان اغلب به توصیفهای سطحی و کلیشهای بسنده کرده و از تحلیلهای عمیق گفتمانی غافل ماندهاند. پژوهش حاضر با هدف پر کردن این خلاء تحلیلی، فرایند «دیگریسازی» زن ایرانی و غربی را در این متون واکاوی میکند و به این پرسش پاسخ میدهد که چگونه بازنمایی زنان در سفرنامهها، در مرز گفتمانهای مردسالانه و استعماری، به محو یا بازتعریف سوژگی زنانه انجامیده است. این بررسی با روش تحلیل کیفی-انتقادیِ مجموعهای از سفرنامههای ایرانی و غربی و با استفاده از چارچوب نظری درهمتنیدة هویت روایی پل ریکور، قدرت/دانش میشل فوکو و بازنمایی مضاعف و مکان سوم هومی بابا انجام شده است. دادههای ابتدایی نشان میدهد که تصویر زنان بهصورت بیطرفانه و برگفته از واقعیتهای اجتماعی بازنمایی نشده و برساختی ایدئولوژیک است که در مرز گفتمانهای مردسالارانه داخلی و شرقشناسانة خارجی شکل گرفته و در نهایت، به محو یا تحریف سوژگی زنانه منجر شده است. یافتههای عمیقتر نشان میدهد که گفتمان قدرت بر بدن زن ایرانی اعمال شده، اما سفرنامهها بهصورت متناقض رگههایی از کنشگری و مقاومت زنانه را در عرصههای سیاسی، اقتصادی و اجتماعی منعکس کردهاند. این کنشگریها در «مکان سوم» قابل تحلیل است و به بازتعریف هویت زنانه در برابر کلیشهها کمک میکند.
